भरतः, एवमुक्त्वा, भ्रातुः पादयोः पतित्वा, स्नेहेन रामं प्रार्थयन् तस्य समीपे न्यपतत्। तदा रामः, कमलदलायतलोचनं मदोत्कण्ठितहंसस्वरं भ्रातरं गोदोहने उपवेश्य, प्रियं वाक्यमुवाच—"एषा या ते निश्चयः, स्वयमेव सानुनयः, त्वं हि, प्रिय, पृथिवीं अपि रक्षितुं समर्थः। मन्त्रिभिः मित्रैः सपरिच्छदैः सह सर्वं समालोच्य, यथाशक्ति महान्ति अपि कार्याणि साधय।" रामः पुनरुवाच—"श्रीः शशिनः अपगच्छेत्, हिमवान् हिमं त्यजेत्, अथवा समुद्रः सीमां लङ्घयेत्, तथापि अहं पितुः प्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। मातरः या त्वया कृता, सा कामवशात् वा लोभात् वा, तस्याः विषये मनसि न स्थापय; मातुः प्रति यथोचितं आचरसि।" एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, भरतः कौसल्यात्मजं सूर्यसमानतेजसं चन्द्रसदृशवपुषं प्रत्युवाच—"आर्य, एतानि सुवर्णभूषिते पादुके तव पादयोः स्थापय; एतेषां प्रतिष्ठया सर्वजनहितं भविष्यति।" रामः, पुरुषसिंहः, ताभ्यां पादुके उपरि आरुह्य पुनः अवतीर्य, ताः तेजस्विने महात्मने भरताय दत्तवान्। भरतः, ताः पादुके प्रणम्य, रामं प्राह—"चतुर्दशवर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि।" "रघुनन्दन, नगरे बहिर् वसन्, फलमूलभक्ष्य जीवितः, तव आगमनं प्रतीक्ष्य स्यामि। राज्यस्य शासनं तव पादुकाभ्यां न्यस्य, चतुर्दशे वर्षे पूर्णे यदि त्वां न पश्येयम्, अग्नौ प्रवेक्ष्यामि।" एवं सङ्गृहीत्वा, भरतः सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नमपि आलिङ्ग्य, भरतं पुनरुवाच—"मातरं कैकेयीं रक्षस्व; तस्याः प्रति कोपं मा कुर्याः। मया सीतया च प्रतिज्ञया बन्धितोऽसि, रघुष्रेष्ठ।" एवमुक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, भ्रातरं विससर्ज। ततः भरतः, धर्मात्मा महाबलः, अलङ्कृताः पादुकाः पूजयित्वा, राघवस्य प्रदक्षिणं कृत्वा, ताः स्वमस्तके स्थापयामास। अनुक्रमेण, जनान् वृद्धान् मन्त्रिणः भ्रातॄंश्च प्रणम्य, स धर्मनिष्ठः हिमवत्स्थाणुसदृशः तान् विससर्ज। मातरः तु अश्रुपूरितकण्ठाः शोकात् वाक्यं वक्तुं न शेकुः; स तु सर्वाः मातरः प्रणम्य, स्वगृहं प्रविश्य, रुदन् स्थितः। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतश्रीरामायणे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि कृत्वा, शत्रुघ्नसहितः, हृष्टः रथमारोहत्। वसिष्ठो वामदेवो जाबालिश्च, व्रतान्विताः सर्वे मन्त्रिणः पूजिताः अग्रे जग्मुः। ते ततः पूर्वदिशं प्रति, शोभनां मन्दाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, ययुः। सहस्राणि रम्याणि रत्नानि विविधानि च दृश्य, भरतः सेनया सह तत्रैव प्रस्थितः। चित्रकूटात् न दूरं, भरतः भरद्वाजमहर्षेः आश्रमं ददर्श। तत्र गत्वा, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, मुनेः पादौ प्रणम्य तस्थौ। भरद्वाजः प्रमुदितः भरतं प्राह—"प्रिय, किं ते कार्यं सिद्धं, कच्चित् रामं दृष्टवान्?" इति। मुनिना पृष्टः भरतः, भ्रातृनिष्ठः, प्रत्युवाच—"सर्वथा आचार्येण मया च प्रेरितः, स्थिरबुद्धिः प्रीतिमान् राघवः वसिष्ठं प्रति वचनमुवाच—'पितुः प्रतिज्ञां यथावद् पालयिष्यामि, चतुर्दशवर्षाणि यथैव तेन प्रतिज्ञातम्।'" एवं वसिष्ठेन श्रुत्वा, स महाबुद्धिः वसिष्ठः, वाक्यकुशलः, राघवाय महद् वचनमब्रवीत्—"एतानि सुवर्णमण्डितानि पादुके हर्षेण ददातु, धर्मज्ञ, ताभ्यां अयोध्यायाः सर्वं कल्याणं भविष्यति।" एवं वसिष्ठेन उक्तः, राघवः, पूर्वाभिमुखः स्थित्वा, ताभ्यां पादुकाभ्यां आरुह्य, राज्यं मम न्यवेदयत्। अहं तु, महात्मना रामेण अनुमतो निवृत्तः, एतानि पुण्यपादुके गृहीत्वा अयोध्यां प्रतियामि। एवं धर्म्यम् भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा, भरद्वाजः मुनिः तस्मै अतिशुभं वाक्यमुवाच—"नैतद् आश्चर्यं, नरशार्दूल, शिष्टेषु श्रेष्ठ, यथा आपः शून्यं प्रति प्रवहन्ति, तथा धर्मः त्वयि प्रतिष्ठितः।" "तव पितुः दशरथस्य महाबाहोः निःसृतः त्वं अमृतसदृशः, धर्मज्ञः धर्मनिष्ठश्च।" एवं महर्षये उक्त्वा, भरतः कृताञ्जलिः, पादौ स्पृशन्, प्रस्थातुम् उद्यतवान्। तदा भरतः, भरद्वाजं प्रदक्षिणीकृत्य, मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः शिभिकाभिः अश्वैः गजैः च, महती सेनाः भरतं अनुगच्छन् प्रतिनिवृत्ता। ते तु दिव्यां तरङ्गिणीं यमुनां दृष्ट्वा, पुनः पुण्यसलिलां गङ्गां अपि सर्वे ददृशुः।