ततः बुद्धिमान् भरतः रामं प्रार्थयामास—"बुद्धिमन् काकुत्स्थ, त्वं प्रजाः पालयितुं समर्थः; एतत् राज्यं स्थापयित्वा स्वीकुरु।" एवं उक्त्वा भरतः स्नेहेन भ्रातुः पादयोः पतित्वा रामं विनीतं सान्त्वनयन् प्रार्थयामास। रामः, कमलपत्रनयनः मदोत्कण्ठितहंसस्वरः, भ्रातरं गोदाम् उपवेश्य सौम्यया वाचा भाषितवान्—"एषा या ते निश्चिता वृत्तिः, सा स्वयमेव नम्रता-युक्ता; त्वं हि, प्रिय, पृथिव्याः अपि पालनं कर्तुं समर्थः। मन्त्रिभिः सुहृद्भिः पण्डितैश्च सह सर्वेषां कार्याणां विचारणं कृत्वा, महान्त्यपि कर्माणि साधय।" "शशिनः श्रियं गच्छेत्, हिमवतः हिमं त्यजेत्, अथवा समुद्रः सीमां लङ्घयेत्—किन्तु अहं पितुः प्रतिज्ञां न कदापि लङ्घयिष्यामि। कामात् लोभात् वा मातरैषा ते कृता; ताम् बुद्ध्या न स्थापय, मातरं यथोचितं आचर।" इति रामेण उक्ते सति, भरतः कौसल्यासुतं, सूर्यसमप्रभं, प्रथमोद्गतचन्द्रसदृशं, सम्बोधयामास—"आर्य, स्वर्णभूषिते एते पादुके पादाभ्यां आरोह; एते सर्वेषां जनानां कल्याणाय भविष्यतः।" रामः, पुरुषर्षभः, पादुके आरुह्य पुनः अवतीर्य, ताः तेजस्विने महात्मने भरताय दत्तवान्। भरतः, पादुकाभ्यां प्रणम्य, रामं उवाच—"चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि।" "रघुनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलाशनः, तव आगमनं प्रतीक्ष्ये।" "राज्यस्य शासनं तव पादुकाभ्याम् उपन्यस्य, शत्रुघ्नसूदन, यदि चतुर्दशे वर्षे सम्पूर्णे त्वां न पश्येयम्, तर्हि अग्निम् प्रवेक्ष्यामि।" रामः तस्य अनुमोदनं कृत्वा, भरतं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, पुनः भरतं प्रत्युवाच—"मातरं कैकेयीं रक्ष; तस्याः प्रति रोषं मा कुरु। मयि सीतायां च प्रतिज्ञया बध्दः असि, रघुकुलश्रेष्ठ।" इति वदन्, अश्रुपूर्णलोचनः, भ्रातरं मुमोच। ततः धर्मात्मा बलवान् भरतः, पादुकाः सम्पूज्य, राघवम् प्रदक्षिणीकृत्य, ताः शिरसि निधाय, भ्रातॄन् च प्रणम्य, जनान् वृद्धान् मन्त्रिणः अनुक्रम्य, हिमालय इव धृतिमान् स्वकर्तव्ये स्थितः, तान् विससर्ज। मातरः शोकात् कण्ठगद्गदाः वाक्यं वक्तुं न अशक्नुवन्; स तु सर्वाः मातरः प्रणम्य, अश्रुपूर्णः स्वशिबिरं प्रविवेश। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीत आदिकाव्ये द्विशततमो द्वादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि निधाय, शत्रुघ्नसहितः हृष्टः रथमारुरोह। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिश्च, व्रतानुग्रहयुक्ताः, मन्त्रिणश्च सर्वे, अग्रतः प्रस्थिताः। ते चिरकूटमहद्गिरिं प्रदक्षिणीकृत्वा, पूर्वदिशं मन्दाकिनीं प्रति प्रस्थिताः। सहस्रशो रम्याणि रत्नानि विविधदृश्यानि पश्यन्, भरतः सेनया सह अग्रे ययौ। न चिरात् चित्रकूटात् समीपे, भरतः भारद्वाजमुनिना निर्मितं रम्यं आश्रमं ददर्श। तत्र आगत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, मुनेश्चरणौ प्रणम्य, तिष्ठन् तस्मै। तं प्रसन्नः भारद्वाजः पप्रच्छ—"प्रिय, कृतं कार्यं, रामं च दृष्टवान्?" इति। तेन पृष्टः भरतः, भ्रातृभक्त्या युक्तः, मुनये प्रत्युवाच— "स गुरुणा मया च प्रेरितोऽपि, स्थिरबुद्धिः प्रीतिमान् राघवः वसिष्ठं प्रति उक्तवान्—'यथा पितुः प्रतिज्ञा, तथा चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि।'" तेन उक्तः, वसिष्ठः प्राज्ञः, वाक्यकुशलः, राघवाय महद्वाक्यं प्राह—"प्रहृष्टः सुवर्णमय्यः पादुकाः प्रयच्छ; ताभ्यां तव रक्षणे अयोध्यायाः कल्याणं स्यात्।" इति वसिष्ठेन उक्तः राघवः, पूर्वदिशं दृष्ट्वा, पादुकाः आरुह्य, राज्यं मयि न्यवेदयत्। अहं तु महात्मना रामेण निवर्तितः अनुमतः, शुभाः पादुकाः गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिनिवर्ते। एवं महात्मनः भरतस्य वचः श्रुत्वा, भारद्वाजः श्रेयांसि वचांसि तम् प्रति उवाच—"एषा धर्मनिष्ठा तव न विस्मयः, पुरुषर्षभ, यथा आपूर्ये कूपे सलिलं प्रवहति, तथा धर्मः स्वयमेव त्वयि प्रतिष्ठितः। तव पितरः दशरथो महाबाहुः अमृतकल्पः, यः धर्मज्ञं पुत्रं त्वां प्राप्तवान्।" एवं मुनये उक्त्वा, भरतः कृताञ्जलिः, पादौ स्पृशन्, निवेदयामास। ततः भारद्वाजं प्रदक्षिणीकृत्य, श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः शिबिरैः अश्वैः गजैश्च सह, विशालसेना भरतं अनुगच्छन्ती अयोध्यां प्रत्यागच्छत्।