ततः दशग्रीवविनाशे उत्सुकाः ऋषिसमूहाः शीघ्रं समागम्य, राजर्षिसिंहं भरतं इदं वचनं ऊचुः। “त्वं, कुलोत्पन्नः, महाबुद्धिः, उत्तमाचारः, कीर्तिमान्, यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचनं स्वीकारय। इच्छामः यथा रामः पितृऋणात् सदा विमुक्तः भवेत्; कैकेयीकारणात् दशरथः स्वर्गं गतः ऋणमुक्तः।” इत्युक्त्वा गन्धर्वाः महर्षयः राजर्षयः च स्वस्वं निवासं जग्मुः। तेषां शुभवचनैः रममाणः, शुभदर्शनो रामः, हर्षपूर्णेन मुखेन तान् ऋषीन् पूजयामास। ततो भरतः, क्लान्ताङ्गः, संहतहस्तः, कम्पमानया वाचा पुनः राघवम् इदं वचनं अब्रवीत्— “राजधर्मं, कुलपरम्परां च विचार्य, मातुः मम च याच्ञां त्वं पूर्णयितुम् अर्हसि, काकुत्स्थ। अहं एकः न शक्ष्यामि एतत् विशालं राज्यं रक्षितुं, न च प्रजाजनं तुष्टुम्। बान्धवाः, वीराः, मित्राणि, सहचराः च सर्वे त्वाम् एव पश्यन्ति, कृषकाः जलदं यथा। बुद्धिमान्, त्वं राज्यं स्थापय, प्रजाः रक्षितुं समर्थः असि, काकुत्स्थ। इत्युक्त्वा भरतः भ्रातुः चरणयोः पतितः, रामं प्रार्थयन्, सौम्यवचनं रामं प्रार्थयामास। रामः भ्रातृं गोदरे स्थापयित्वा, पद्मनयनं, मदहरिणस्वरं भरतं, इदं वचनं अब्रवीत्— “एषा ते निश्चयः स्वयमेव, विनयपूर्णः; त्वं भूमिं अपि रक्षितुं समर्थः असि, प्रिय। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः च सर्वेषु कार्येषु विचिन्त्य, महान् कार्यं अपि साधय। भाग्यं चन्द्रात् गच्छेत्, हिमालयः हिमं त्यजेत्, समुद्रः तटं उल्लङ्घेत्, परन्तु अहं पितृवचनं न लङ्घयिष्यामि। कामात् वा लोभात् वा, मातृद्वारा एतत् ते कृते; मनसि न स्थापय, मातरम् यथोचितं आचर।” रामे एवम् उक्ते, भरतः कौसल्यासुतं सूर्यप्रभं, चन्द्रसमानदर्शनं इदं वचनं अब्रवीत्— “आर्य, स्वर्णमण्डिते पादुके, तव चरणैः आरोह; एताः सर्वजनहिताय भविष्यन्ति।” नरसिंहः पादुकाः आरोह्य पुनः अवरोह्य, ताः भरताय ददौ, महात्मने, दीप्तिमते। भरतः ताः पादुकाः नमस्कृत्य रामं उवाच— “चतुर्दशवर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। रघुवंशज, नगरात् बहिः, फलमूलाशनः, तव आगमनं प्रतीक्षे, वीर। तव पादुकाभ्यां राज्यं समर्प्य, शत्रुसूदन, चतुर्दशवर्षे समाप्ते, रघुवंशश्रेष्ठ, यदि त्वां न पश्यामि, अग्निम् प्रविश्यामि।” रामः तद् अनुमोद्य, भरतं सन्मान्य, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, भरतं इदं वचनं उवाच— “मातरं कैकेयीं रक्ष; तया न क्रुध्य; मम सीताया च शपथेन बद्धः असि, रघुवंशश्रेष्ठ।” इत्युक्त्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, भ्रातृं विससर्ज। ततो भरतः, शक्तिमान्, धर्मात्मा, पादुकाः पूजयित्वा, राघवम् प्रदक्षिणं कृत्वा, ताः शिरसि स्थापयामास। तदनन्तरं, क्रमशः, जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातृन् च अभिवाद्य, हिमालयवत् अचलधृतिः, सर्वान् विससर्ज। मातरः, शोकात्, गलः अश्रुपूरः, वाचं न शक्नुवन्त्यः, भरतः ताः सर्वाः मातरः सन्मान्य, अश्रुपूर्णः स्वगृहं प्रविष्टः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य पावनस्य रामायणस्य द्विशतद्वादशसर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, हृष्टः, शत्रुघ्नसहितः, रथं आरोहति। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, व्रते स्थिताः, मन्त्रिणः च, यथायोग्यं पूजिताः, अग्रे गच्छन्ति। ततो ते पूर्वदिशं, शोभनां मंदाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रस्थिताः। सहस्राणि रम्याणि रत्नानि, विविधानि दृश्यानि पश्यन्, भरतः सेनया सह अग्रे प्रस्थितः। चित्रकूटात् न दूरस्थं, भरतः भारद्वाजस्य आश्रमं ददर्श, यत्र महर्षिः निवसति। तत्र आगत्य, भरतः रथात् उतर्य, भारद्वाजस्य चरणौ प्रणम्य, स्थितः। ततः भारद्वाजः हृष्टः भरतं उवाच— “प्रिय, कार्यं साधितम्? रामं दृष्टवान् असि?” इत्युक्तः, भरतः, भ्रातृभक्तः, भारद्वाजं प्रत्युवाच। “स गुरुणा मया च याच्यमानः, दृढनिश्चयः, राघवः वसिष्ठं उवाच। ‘पितृवचनं यथारूपं धारयिष्यामि; चतुर्दशवर्षाणि यथा पितुः प्रतिज्ञा।’” इत्युक्तः, वसिष्ठः, महाबुद्धिः, कौशलवाक्यः, राघवाय महद्वचनं अब्रवीत्।