धन्यः स नृपः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ च धर्मे स्थिरौ च, तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे तादृशौ पुत्रौ प्राप्तुम् इच्छामः। ततो मुहूर्तमात्रेण दशग्रीववधकामुकाः मुनिगणाः शीघ्रं समागत्य भरतं नरशार्दूलं वचोऽब्रुवन्। “त्वं हि कुलीनः, बुद्धिमान्, शीलसम्पन्नः, कीर्तिमांश्च; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचः स्वीकुरुष्व।” वयं सर्वे इच्छामः यथा रामः पितृऋणात् सदा मुक्तः स्यात्; कैकेय्याः कारणेन च दशरथः स्वर्गं गतः, पितृऋणात् विमुक्तः सन्। एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयश्च स्वस्वं स्थानं जग्मुः। तेषां मङ्गलवचनैः प्रमुदितः स शुभलक्षणः रामः हृष्टचित्तः तान् ऋषीन् सन्मान्य प्रहृष्टमुखः बभूव। तदा भरतः क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितस्वरः पुनः राघवं इदं वचनम् उवाच— “राजधर्मं च कुलधर्मं च चिन्तयित्वा, मातुः मम च याच्ञां त्वं काकुत्स्थ कर्तुम् अर्हसि। अहं एकः एतद् विशालं राज्यं रक्षितुं न समर्थः, न च प्रजाजनं प्रियं कर्तुं शक्नोमि, ये त्वयि भक्ताः। स्वबान्धवाः, रथिनः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वां एव यथा कृषकाः मेघं पश्यन्ति, तथा पश्यन्ति। त्वं बुद्धिमान्, एतद् राज्यं स्थापयित्वा प्रजाः पालयितुम् अर्हसि, काकुत्स्थ। एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतित्वा, रामं सप्रणयं याचमानः, सान्त्वनपूर्वकम् उक्तवान्। रामः तं भ्रातरं अङ्के स्थापयित्वा, पद्मपत्रनयनः, मदोत्कण्ठितहंसस्वरः, इदं वचनम् उवाच— “एषा ते निश्चयः स्वयमेव विनीतया बुद्ध्या जातः; त्वं खलु, प्रिय, पृथिव्याः अपि पालनाय समर्थः। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः मन्त्रिणः सह सर्वाणि कार्याणि विचिन्त्य, महानपि कार्यं साधय। लक्ष्मीः अपि चन्द्रात् गच्छेत्, हिमालयः हिमं त्यजेत्, अथवा सागरः तटं लङ्घयेत्, अहं तु पितुः प्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। कामवशात् लोभवशात् वा, एतत् मातरः त्वत्तः कृता; तां मनसि न स्थापय, मातरं यथोचितं आचर।” एवं रामेण उक्ते स भरतः कौसल्यासुतं, सूर्यसमप्रभं, चन्द्रमासस्य आदौ चन्द्रवत् वपुष्मन्तं, वचनम् उवाच— “एतौ सुवर्णभूषितौ पादुकौ, आरुह्य पुनः अवतर, एतौ सर्वेषां जनानां कल्याणाय भविष्यतः।” तदा पुरुषव्याघ्रः रामः ताः पादुकौ आरोह्य, पुनः अवतीर्य, ताः तेजस्विने महात्मने भरताय दत्तवान्। भरतः ताः पादुकौ प्रणम्य रामं उवाच— “चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि।” “रघुनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलभोजनं कृत्वा, तव आगमनं प्रतीक्षे, वीर।” “राज्यस्य शासनं तव पादुकाभ्यां न्यस्य, रिपुसूदन, चतुर्दशे वर्षे समाप्ते, यदि त्वां न पश्यामि, वह्निं प्रविश्यामि।” एवं समनुज्ञाय रामः तं सस्नेहम् अङ्के गृहीत्वा, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, भरतं प्रति इदं वचनम् उवाच— “त्वं मातरं कैकेयीं रक्ष; तस्याः प्रति रोषं मा कुरु। मया च सीतया च प्रतिज्ञया बद्धः असि, रघुवंशश्रेष्ठ।” इति उक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, भ्रातरं मुमोच। तदा भरतः धर्मविज्ञः, महाबलः, ताः शोभनाभरणपादुकाः पूजयित्वा राघवम् प्रदक्षिणीकृत्य, ताः शिरसि स्थापयामास। ततः क्रमशः जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातॄन् अभिवाद्य, हिमालय इव अचलः, धर्मे स्थितः, तान् विसर्जयामास। मातरः अश्रुपूर्णकण्ठाः शोकवशात् वचनं वक्तुं न अशक्नुवन्; स तु सर्वाः मातरः प्रणम्य, स्वगृहं प्रविवेश, रुदन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतौ आदिकाव्ये श्रीरामायणे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, हृष्टः शत्रुघ्नेन सह रथमारूढः। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिश्च, धर्मनिष्ठाः मन्त्रिणः च, मन्त्रपूजिताः, अग्रे अगच्छन्। ते पूर्वदिशं गच्छन्तः, रम्यां मन्दाकिनीं नदीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रस्थिताः। सहस्रशः रम्याणि रत्नानि, विविधदृश्यानि च पश्यन् भरतः सेनया सह तत्र गतः। चित्रकूटात् न दूरस्थे, भरतः भरद्वाजस्य मुनिवासं दृष्टवान्। तत्र भरद्वाजाश्रमं प्राप्त्वा, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, मुनेः पादौ प्रणम्य, तिष्ठति स्म। तं हृष्टः भरद्वाजः उवाच— “प्रिय, कार्यं कृतं वा? रामं दृष्टवान् असि किम्?” इति। तेन ज्ञात्वा भरतः, भ्रातृभक्तः, मुनिं प्रत्युवाच— “स गुरुणा मया च प्रार्थितः, स्थिरबुद्धिः, रामः वसिष्ठं प्रति प्रहृष्टः इदं वचनम् उक्तवान्— ‘पितुः प्रतिज्ञां यथावत् पालयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि यथापितुर्व्रतम्।’” एवं श्रीरामस्य धर्मनिष्ठां, भरतस्य भ्रातृभक्तिं, मुनिनां सान्त्वनं, राज्यस्य पादुकाभ्यां शासनं च, आयोध्याकाण्डस्य एतेषु सर्गेषु वर्णितम्।