ततः तत्र अदृश्याः ऋषिगणाः सिद्धसंघाश्च, काकुत्स्थयोः तयोः महात्मनोः पुत्रयोः स्तुतिम् अकुर्वन्। धन्यः सः जनः, यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मनिपुणौ सत्यधर्मपराक्रमौ च; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे एवं पुत्रौ इच्छामः। ततः दशग्रीववधकामनया त्वरितम् ऋषिसंघाः समागत्य, राजर्षिभिः सह, भरतं नरव्याघ्रम् इदं वचनम् ऊचुः— “त्वं हि महात्मा, कुलोत्पन्नः, बुद्ध्या आचारेन कीर्त्या च महान्; यदि पितरं प्रति श्रद्धा ते अस्ति, रामस्य वचः स्वीकारय। वयं इच्छामः यत् रामः पितृऋणात् सदा विमुक्तः स्यात्; कैकेय्याः कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः, सः अपि पितृऋणात् मुक्तः।“ एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च, स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। तेषां शुभवचनैः प्रमुदितः शुभलक्षणः रामः, हृष्टवदनः, तान् ऋषीन् सम्यक् पूजयामास। ततो भरतः, क्लिष्टाङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा कम्पितस्वरेण पुनः राघवं इदं वचनम् अब्रवीत्— “राजधर्मं च कुलपरम्परां च आलोक्य, जननीममां मम च याच्ञां त्वं काकुत्स्थ कर्तुम् अर्हसि। अहं एकः न शक्नोमि एतत् विशालं राज्यं रक्षितुम्, न च प्रजाजनपदान् तुष्टुम्। बान्धवाः, सेनापतयः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वाम् एव पश्यन्ति, यथा कृषकाः वर्षगणं पश्यन्ति। त्वं पण्डितः, राज्ये प्रतिष्ठापय च, रक्षय च; त्वं काकुत्स्थ प्रजाः रक्षितुम् अर्हसि।“ एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतितः, रामं प्रार्थयन्, सः दयालुं वचनम् अब्रवीत्। रामः तं भ्रातरम् आङ्के स्थापयित्वा, कमलपत्रनयनः, मदगजरुतस्वरः, तं इदं वचनम् अब्रवीत्— “एषा ते निश्चयः स्वयमेव, विनययुक्तः; त्वं हि समर्थः, प्रिये, पृथिवीं अपि रक्षितुम्। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः सह सर्वं विचारय, महतीं अपि कार्याणि साधय। कदाचित् लक्ष्मः चन्द्रात् गच्छेत्, हिमालयः हिमं त्यजेत्, अथवा समुद्रः तटं लङ्घेत्, अहं तु पितुः वचनं न लङ्घिष्ये। कामात् वा लोभात् वा, एतत् मातरं त्वत्तः कृतम्; मा मनसि स्थापय, मातरं यथोचितं आचर।“ रामेण एवं उक्ते, भरतः कौसल्यात्मजम्— सूर्यसमप्रभम्, प्रथमार्धचन्द्रसदृशवपुषम्— इदं वचनम् उवाच— “आरुह्य तव पादाभ्यां, एतान् सुवर्णभूषितौ पादुकौ, सर्वजनहिताय स्थापय।“ नरश्रेष्ठः रामः, ताभ्यां पादुकाभ्यां आरुह्यावतार्य च, ताः भरताय महात्मने तेजस्विने ददौ। भरतः, पादुकाभ्यां प्रणम्य, रामं उवाच— “चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। रघुनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलभक्षः, तव आगमनं प्रतीक्षे। राज्यस्य शासनं तव पादुकाभ्यां समर्प्य, यदि चतुर्दशे संवत्सरे त्वां न पश्येयम्, अग्निम् प्रवेक्ष्यामि।“ एवं समनुज्ञाय, सः भरतं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नम् अपि आलिङ्ग्य, भरतं इदं वचनम् उवाच— “मातरं कैकेयीं रक्ष; तस्याः प्रति कोपं मा कुरु। मया सीतया च प्रतिज्ञया बध्दः असि, रघुवंशश्रेष्ठ।“ इति उक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, भ्रातरम् अमुञ्चत्। ततः भरतः धर्मात्मा, पादुकाः सम्यक् सम्पूज्य, राघवम् प्रदक्षिणीकृत्य, ताः पादुकाः शिरसि स्थापयामास। ततः, यथाक्रमम्, जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातॄन् प्रणम्य, हिमालयसमः धर्मे स्थितः, तान् विसर्जयामास। मातरः तु, अश्रुविलीनकण्ठाः, शोकात् वचनं वक्तुं न अशक्नुवन्; सः तु, सर्वाः मातरः प्रणम्य, स्वगृहं प्रविष्टः, रुदन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य द्विशतोत्तरद्वादशः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः, पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, शत्रुघ्नेन सह रथम् आरुरोह, हृष्टः। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः च, व्रते स्थिताः मन्त्रिणः च, पुरः प्रस्थिताः। ततो ते पूर्वदिशं, रम्यां मन्दाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, ययुः। सहस्रशः रम्याणि शिलारत्नानि, विविधदृश्यानि च पश्यन्, भरतः सैन्येन सह अग्रे प्रस्थितः। चित्रकूटस्य समीपे, भरतः तं आश्रमं पश्यति, यत्र भारद्वाजमहर्षिः निवसति स्म। तं भारद्वाजाश्रमम् आगत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, मुनेः पादौ प्रणनाम। ततः भारद्वाजः हृष्टः भरतं उवाच— “कच्चित् कार्यं सिध्दम्, कच्चित् रामदर्शनम् अभवत्?” इति। एवं पृष्टः तेन मुनिना, भरतः भ्रातृभक्तः, मुनिम् प्रत्युवाच— “सः, आचार्येण मया च प्रेरितः, स्थिरः सन्तुष्टः च राघवः वसिष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत्।” इति कथा एषा।