भरतः धैर्यशीलः वृद्धजनान् पूजयन् सत्यनिष्ठः महात्मा इति रामः जानाति। तस्माद् अस्मिन् कार्ये सर्वं कुशलम्। धर्मात्मना भ्रात्रा सह वनात् पुनरागत्य अहं तेन सह भूमौ प्रधानेश्वरः भविष्यामि। राजा कैकेयीप्रेरितः मम प्रतिज्ञया बद्धः अभवत्; सः भरतः तं महान्तं राजानं, अस्माकं पितरं, अनृतात् विमोचयेत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे एकादशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समेता महर्षयः तयोः भ्रातृयोः अद्भुतं मिलनं दृष्ट्वा, ययोः तेजः अप्रतिमम्, विस्मिता रोमाञ्चिताः अभवन्। ततः ऋषिगणाः सिद्धगणाः च, अदृश्याः सन्तः, तौ ककुत्स्थनन्दनौ महात्मानौ स्तुत्वा ऊचुः— धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ वीर्यशालिनौ च; तयोः संवादं श्रुत्वा सर्वे वयं तादृशान् पुत्रान् इच्छामः। ऋषिगणाः दशमुखविनाशाय उत्सुकाः शीघ्रं समागत्य भरतं नरसिंहम् इदं वचनम् ऊचुः— श्रेष्ठवंशसम्भूतः, बुद्धिमान्, आचार्यः, कीर्तिमान् च, यदि त्वं पितरं मन्यसे, रामस्य वचनम् अङ्गीकुर्याः। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पितरं ऋणात् मुक्तः भवेत्; कैकेयीकारणात् दशरथः स्वर्गम् उपगतः, ऋणात् मुक्तः सन्। एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वस्वं स्थानं जग्मुः। तेषां शुभवचनैः रामः प्रसन्नः, शुभदर्शनः, हर्षपूर्णमुखः ऋषीन् सत्कृतवान्। भरतः, क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा कम्पितया वाचा पुनः राघवाय इदं वचनम् ऊचुः— राज्यधर्मं कुलपरम्परां च विचार्य, मातुः मम च याचनां त्वं पूरयेः, हे ककुत्स्थ। अहं एकः न शक्ष्यामि एतत् विशालं राज्यं रक्षितुम्, न च प्रजाजनं तुष्टुम्। सर्वे बान्धवाः, सेनानीः, मित्राणि, सहचराः च त्वां एव अभ्याश्रयन्ति, यथा कृषकाः मेघम्। हे बुद्धिमन्, राज्यं स्थापय, स्वीकुरु; त्वं समर्थः ककुत्स्थ, जनं रक्षितुम्। एवं उक्त्वा भरतः भ्रातृचरणयोः पतितः, रामं प्रार्थयन्। रामः तम् उत्तमपद्मनयनं, मधुस्वरं भ्रातृं गोदाम् उपवेश्य, स्नेहपूर्वम् अवदत्— एषा दृढा नम्रतायुक्ता बुद्धिः त्वया स्वयम् प्राप्ता; त्वं खलु समर्थः, प्रिये, भूमिं अपि रक्षितुम्। मन्त्रिभिः, मित्रैः, सुबुद्धिभिः च सर्वं विचार्य, महदपि कार्यं साधय। चन्द्रात् लक्ष्मीः वियात्, हिमालयः हिमं त्यजेत्, समुद्रः तटं लङ्घेत् वा, अहं पितुः प्रतिज्ञां न लङ्घिष्यामि। माता त्वं कृतेषु, कामात् वा लोभात् वा, कृतवती; न तत् मनसि ध्याय, मातरि यथा आचरणीयम् तथा आचर। एवं रामे उक्ते, भरतः कौशल्यानन्दनं सूर्यसमप्रभं, चन्द्रमासारम्भनिभं दृष्ट्वा, इदं वचनम् ऊचुः— हे महाभाग, सुवर्णमण्डिते पादत्राणे पादौ स्थापय; एते सर्वजनहिताय भविष्यन्ति। रामः पुरुषसिंहः पादत्राणे आरोह्य, पुनः उतार्य, तानि भरताय दत्तवान्, यः महात्मा तेजस्वी च। भरतः पादत्राणे प्रणम्य रामम् अवदत्— चतुर्दशवर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। हे रघुनन्दन, नगरात् बहिः वर्तमानेन, फलमूलभक्षेण, तव आगमनं प्रतीक्ष्ये। राज्यं तव पादत्राणे न्यस्य, शत्रुसूदन, चतुर्दशवर्षे पूर्णे, हे रघुकुलश्रेष्ठ, यदि त्वां न पश्यामि, अग्निम् प्रवेश्यामि। एवं सङ्गम्य, सः भ्रातृं ससम्मानम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, भरतं इदं वचनम् ऊचुः— कैकेयीं मातरं रक्ष; तया न कुप्य। मम, सीतायाः च, प्रतिज्ञया त्वं बद्धः, हे रघुवंशश्रेष्ठ। एवं उक्त्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, भ्रातरं विसृज्य। ततः भरतः, शक्तिशाली धर्मात्मा, पादत्राणे पूज्य, राघवम् प्रदक्षिणं कृत्वा, तानि शिरसि स्थापयामास। ततः क्रमशः जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातृन्, अभिवाद्य, धर्मनिष्ठः हिमालयवत् स्थिरः, तान् विससर्ज। मातरः, अश्रुपरिपूर्णकण्ठाः, शोकात् भरतं संबोधितुं न शेकुः; सः सर्वाः मातरः सन्मान्य, स्वगृहं प्रविष्टः, रुदन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे द्वादशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादत्राणे शिरसि स्थाप्य, रथम् आरोह्य, शत्रुघ्नेन सह हर्षितः। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः, व्रतस्थाः, मन्त्रिणः च, पूर्वं गताः। ते पूर्वदिशं, सुन्दरां मन्दाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहिम् प्रदक्षिणं कृत्वा, अगच्छन्। भरतः सेनया सह, सहस्राणि रम्याणि रत्नानि, विविधानि दृश्यानि च पश्यन्, अग्रे प्रस्थितः।