धर्मात्मा रामः, भ्रातृस्य सत्यवचनैः विस्मितः, नगरवासिनः ग्राम्यजनांश्च समीक्ष्य सम्बोधितवान्। सः उवाच—यत् जीवन् पितरि प्रतिज्ञातं प्रतिश्रुतं दत्तं च, तत् न मया नापि भरतेन अपाकर्तुं शक्यते। अहं धर्मविरुद्धं कर्तुं न अर्हामि, वनवासः च मम न निन्दनीयः; यत् कैकेय्या सम्यक् उक्तं, पित्रा च कृतं, तद् सुमहत् कृतम्। भरतः धैर्यशीलः वृद्धानां पूजकः च, एष महात्मा सत्यनिष्ठः, अस्मिन् विषयः सर्वं सम्यक्। यदा अहं धर्मात्मना भ्रात्रा सह वनात् प्रत्यागमिष्यामि, तदा तयोः सह सर्वभूम्याः प्रमुखः स्वामी भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः तं महान्तं पितरं मिथ्याव्याजात् विमोचयेत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य एकादशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समागताः महर्षयः, ययोः भ्रातृयोः अद्वितीयतेजसा साक्षात्कारं दृष्ट्वा, विस्मिता रोमाञ्चिताः अभवन्। ततः ऋषिगणाः सिद्धगणाः च, अदृश्याः सन्तः, तौ ककुत्स्थात्मजौ महात्मानौ स्तुत्वा ऊचुः—धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ च; तयोः संवादं श्रुत्वा, वयं सर्वे तादृशान् पुत्रान् इच्छामः। ततः ऋषिगणाः, दशग्रीवविनाशे उत्सुकाः, शीघ्रं समागम्य, भरतं राजसिंहं इदं वचनम् ऊचुः—तवं महाश्रेष्ठवंशसम्भूतः, बुद्ध्या आचार्यया कीर्त्या च महान्; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचनं स्वीकर। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पितृऋणात् विमुक्तः भवेत्; कैकेय्याः कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणविमुक्तः। इदं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च, स्वस्वगृहाणि जग्मुः। तैः शुभैः वाक्यैः रम्यम्, रामः शुभदर्शनः, हृष्टः ऋषीन् प्रसन्नवदनः पूजयामास। भरतः, कृशाङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितस्वरः, पुनः राघवम् इदं वचनम् ऊचुः—राजधर्मं कुलपरम्परां च विचार्य, त्वया मातुः मम च याच्ञां कर्तव्या, हे ककुत्स्थ। अहं केवलः एतत् विशालं राज्यं रक्षितुं न समर्थः, न च प्रजाजनं ग्राम्यजनं च तुष्टुं शक्नोमि। बान्धवाः, योधाः, मित्राणि, सहचराः च, सर्वे त्वामेव दृष्ट्वा, वर्षमिव कृषकाः। हे बुद्धिमन्, राज्यं स्थापय, स्वीकुरु; त्वं ककुत्स्थ जनस्य रक्षणे समर्थः। इत्युक्त्वा भरतः भ्रातृचरणयोः पतितः, रामम् प्रार्थयन्, प्रियं वचनम् उक्तवान्। रामः भ्रातरम् अंकमादाय, पद्माक्षः, मदगर्जितस्वरः, उवाच—एषा तव निश्चयः, स्वयमेव विनययुक्तः; त्वं प्रियः, भूमिं अपि रक्षितुं समर्थः। मन्त्रिणः, मित्राणि, बुद्धिमन्तः च, सर्वेषु कार्येषु विचारय, महान्ति अपि कार्याणि साधय। चन्द्रः लक्ष्मीं त्यजेत्, हिमालयः हिमं त्यजेत्, समुद्रः तटं उल्लङ्घेत्, अहं पितुः प्रतिज्ञां न उल्लङ्घयिष्यामि। कामात् वा लोभात् वा, एतत् मातृकृतं तव; मनसि तद् न कुर्याः, मातरं यथोचितं आचर। इति रामे उक्ते, भरतः कौसल्यात्मजं, सूर्यसमप्रभं, चन्द्रारम्भसमदर्शनं, इदं वचनम् उवाच—आरोह, आर्य, सुवर्णाभूषिते पादत्राणे; एतैः सर्वजनस्य कल्याणं भविष्यति। नरसिंहः रामः, पादत्राणे आरोह्य, ततोऽवरोह्य, तानि भरताय महात्मने दीप्ताय च दत्तवान्। भरतः, पादत्राणे प्रणम्य, रामम् उवाच—चतुर्दशवर्षाणि, जटाचीरधारी भविष्यामि। हे रघुनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलोपजीवी, तव आगमनं प्रतीक्ष्य, वीर। राज्यं तव पादत्राणे समर्प्य, रिपुसूदन, चतुर्दशवर्षे समाप्ते, हे रघुकुलश्रेष्ठ, यदि त्वां न पश्यामि, अग्निम् प्रवेश्यामि। रामः तद् अनुमन्य, भ्रातरम् सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नम् अपि आलिङ्ग्य, भरतं इदं उवाच—मातरं कैकेयीं रक्ष; तया न क्रुध्य। मया सीता च प्रतिज्ञया बद्धः असि, हे रघुकुलश्रेष्ठ। इत्युक्त्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, भ्रातरम् विमुक्तवान्। ततः भरतः, बलवान् धर्मात्मा च, पादत्राणे सम्यक् पूजयित्वा, राघवम् प्रदक्षिणीकृत्य, तानि शिरसि स्थापयामास। तदनन्तरं, लोकान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातृन्, क्रमशः अभिवाद्य, हिमालयवत् स्थितधर्मा, तान् विसर्जयामास। मातरः, शोकात् कण्ठगद्गदाः, तं सम्बोधितुं न शेकुः; सः सर्वमातृभिः सस्नेहम् नमस्कृत्य, स्वगृहं प्रविष्टः, रुदन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य पुरातनस्य रमणीयस्य रामायणस्य द्वादशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः, पादत्राणे शिरसि स्थाप्य, शत्रुघ्नेन सह, हृष्टः रथम् आरोहति।