यदि पितुः शासनस्य पालने परमावश्यकता अस्ति चेत्, तर्हि अहम् एव स्वयम् चतुर्दशवर्षाणि वनवासं करिष्यामि इति रामः निश्चितवान्। धर्मात्मा रामः भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः, नगरजनान् ग्रामवासिनश्च निरीक्ष्य, इदं वचनम् अवदत्—यत् पित्रा जीवता प्रतिज्ञातं प्रतिश्रुतं दत्तं च, तत् न अहं न च भरतः प्रतिषेधयितुं शक्नुवः। धर्मस्य विपरीतम् आचरितुं न युक्तम्, न च मम वनवासः गर्हणीयः; या कैकेय्या सम्यक् उक्तं, या च पित्रा कृतं, तत् सर्वं सम्यक् कृतम्। अहं जानामि—भरतः क्षमावान्, वृद्धानां पूजकः च; अस्मिन् विषये अस्य महात्मनः सत्यनिष्ठस्य सर्वं कुशलम्। यदा अहं धर्मात्मना भ्रात्रा सह वनात् प्रत्यागमिष्यामि, तदा अहं तेन सह पृथिव्याः अग्रणीः भवान् भविष्यामि। राजा कैकेय्या प्रेरितः मम प्रतिज्ञया बद्धः; अतः भरतः तं महान्तं पितरं मिथ्यावचनात् विमोचयेत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। तयोः भ्रातृयोः अप्रतिमतेजसोः संमिलनं दृष्ट्वा, संनिहिताः महर्षयः विस्मिताः रोमाञ्चं जग्मुः। ततः ऋषिगणाः सिद्धसंघाश्च, अदृश्याः सन्तः, तौ काकुत्स्थसुतौ महात्मानौ स्तुतवन्तः। धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ धर्मे च बलिनौ; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे तथा पुत्रान् इच्छामः। ततः ऋषिगणाः, दशाननवधकामनया, शीघ्रं संमिल्य, भरतं नरशार्दूलं इदं वचनम् ऊचुः—त्वं कुलोद्भवः, महाबुद्धिः, सदाचारः, कीर्तिमान् च; यदि पितरं मन्यसे, तर्हि रामस्य वचनं गृहाण। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पित्रृऋणात् विमुक्तः भवेत्; कैकेय्याः कृते दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणमुक्तः सन्। एवम् उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयश्च स्वस्वं स्थानं गतवन्तः। तेषां शुभवचनैः प्रमुदितः, शुभलक्षणः रामः, प्रमुदितमुखः तान् ऋषीन् पूजयामास। ततः भरतः, क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितया वाचा, राघवं पुनः इदं वचनम् अवदत्—राजधर्मं च कुलपरम्परां च चिन्तयन्, त्वं मम मातुः मम च याच्ञां पूरयितुम् अर्हसि, हे काकुत्स्थ। अहं एकाकी एतां विशालां पृथिवीं न रक्षितुं शक्नोमि, न च तव भक्तान् नगरजनान् ग्रामवासिनश्च तर्पयितुं शक्नोमि। बान्धवाः, रथिनः, मित्राणि, सुहृदश्च सर्वे त्वां एव वर्षन्तं मेघमिव कृषकाः पश्यन्ति। हे बुद्धिमन्, त्वं एतां पृथिवीं स्थापय, पालय च; त्वं काकुत्स्थः जनस्य रक्षणे समर्थः। एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतितः, रामं प्रार्थयन्; रामः स्नेहपूर्वकं वचनम् अवदत्। भ्रातरं गोदाम् उपवेश्य, पद्मपत्राक्षः, मदोत्कण्ठितहंसस्वरः रामः तम् अवोचत्—एषा या ते निश्चयः, सा स्वकीया, विनययुक्ता च; त्वं खलु, प्रिय, पृथिव्याः अपि रक्षणे समर्थः। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः सह सर्वेषां कार्याणां सम्यग् विचारं कृत्वा, सर्वाणि कार्याणि साधय। लक्ष्मणः हिमवतः हिमं त्यजेत्, वा शशाङ्कात् श्रीः गच्छेत्, वा समुद्रः तटं लङ्घेत्, तथापि अहं पित्रा कृतां प्रतिज्ञां न लङ्घिष्यामि। मातरः यद्वा कामात्, यद्वा लोभात्, मम कृते कृतवत्याः; तस्याः विषये न चिन्तय, मातरं यथोचितं आचर। एवं रामेण उक्ते, भरतः कौसल्यासुतं, सूर्यसमप्रभं, शशिनं प्रथमेऽह्नि इव, इदं वचनम् अब्रवीत्—आरुह्य, आर्य, स्वर्णमण्डिते एते पादुके; एते सर्वजनहिताय स्युः। नरशार्दूलः रामः पादुकाभ्यां आरुह्य, पुनः अवतीर्य, ताः पादुकाः तेजस्विने महात्मने भरताय दत्तवान्। भरतः पादुकाभ्यां प्रणम्य, रामं प्राह—चतुर्दशवर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। रघुनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलभक्षः, तव आगमनं प्रतीक्षिष्ये, वीर। राज्यभारं तव पादुकाभ्यां न्यस्य, रिपुसूदन, चतुर्दशे संवत्सरे पूर्णे यदि त्वां न पश्येयम्, तर्हि वह्निं प्रवेक्ष्यामि। एवं संगम्य, भरतः सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नम् अपि आलिङ्ग्य, भरतं प्रोवाच—मातरं कैकेयीं रक्ष; तस्या न कुप्य; मया सीतया च प्रतिज्ञया बद्धः असि, रघुकुलश्रेष्ठ। एवं वदन्, अश्रुपूर्णलोचनः, भ्रातरं विमुक्तवान्। ततः धर्मात्मा, महाबलः भरतः, शोभनाभ्यां पादुकाभ्यां पूजयित्वा, रामं प्रदक्षिणीकृत्य, ताः शिरसि स्थापयामास। अनन्तरं क्रमशः जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातॄन् च प्रणम्य, स एव हिमालय इव अचलः, धर्मे स्थितः, तान् विसर्जयामास। मातरः अश्रुपूरितकण्ठाः, शोकात् वचनं वक्तुं न शेकुः; स तु सर्वाः मातरः प्रणम्य, स्वशिबिरं प्रविष्टः, रुदन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य द्वादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः।