रामः धर्मज्ञः तदा सौमित्रिणा सह स्थित्वा, स्वजनान् अवलोक्य, स्नेहपूरितया वाचा भाषते स्म—नाहं पितरं राज्याय याचे, न च मातरं आदेशयामि; न च धर्मवित्तमात्मानं स्वधर्मात् विचालयामि। यदि तु पितुः वचनस्य परिपालनं नितान्तं आवश्यकं भवति, तर्हि स्वयं चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि। भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः स धर्मात्मा रामः, नगरवासिनः ग्राम्यांश्च समीक्ष्य पुनः उक्तवान्—यद् जीवता पित्रा प्रतिज्ञातं दत्तं च, तत् न मया न च भरतेन व्यतिक्रमितुं शक्यते। न च धर्मात् विरुद्धं कर्तुम् उचितं, न च मम वनवासः अवज्ञेयः; यद् कैकेय्या सम्यक् उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सर्वं सुकरं जातम्। जानामि भरतं क्षमावन्तं ज्येष्ठान् पूजयन्तं च; अस्मिन्विषये सत्यधृत्या महात्मनः सर्वं कुशलं। वनात् प्रतिनिवृत्त्य धर्मे स्थितेन भ्रात्रा सह अहं भूम्याः प्रथमो नाथः भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः तं महात्मानं पितरं मिथ्यावचनात् विमोचयतु। एवं शुभे अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समागताः महान् ऋषयः, तयोः भ्रातृयोः अद्भुतं संमेलनं दृष्ट्वा, अपूर्ववीर्ययोः रोमाञ्चं प्राप्नुवन्। तदा मुनिगणाः सिद्धाश्च, अदृश्याः सन्तः, तौ काकुत्स्थसुतौ महात्मानौ प्रशशंसुः। धन्यः स जनः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ धर्मे च बलवन्तौ; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे एवं पुत्रान् इच्छामः। ततः मुनिगणाः, दशग्रीववधकामनया, शीघ्रम् एकत्र समागत्य, भरतं राजर्षिभूषणं इदं वचः ऊचुः—त्वं कुलसम्भूतः, महाबुद्धिः, सदाचार्यः, कीर्तिमान् च; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचनं स्वीकुरु। वयं इच्छामः यथा रामः सदा पितुः ऋणात् विमुक्तः स्यात्; कैकेय्याः कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः ऋणमुक्तः। एतद् उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वं स्वं गृहम् ययुः। शुभवचोभिः प्रमुदितः रामः, शुभदर्शनः, तान् मुनीन् हृष्टवदनः सत्कारं चकार। भरतः, क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितया वाचा पुनः राघवं प्रार्थयामास—राजधर्मं कुलधर्मं च विचिन्त्य, मम मातुः मम च याचनां त्वया पूर्तुं युक्तम्, हे काकुत्स्थ। अहं एकः एतां विस्तीर्णां पृथिवीं न रक्षितुं न च प्रजाजनं तुष्टुं समर्थः। बान्धवाः, योधाः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वाम् एव निर्भरन्ति, यथा कृषकाः वृष्टिम्। त्वं बुद्धिमान्, राज्ये स्थापय; त्वमेव जनस्य रक्षणे समर्थः। इत्युक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतितः, सविनयं रामं प्रार्थयन् स्थितः। रामः तं भ्रातरं गोदोहिकामिव पद्मपत्राक्षं मदान्धहंसस्वरं च गोदोहिकां कृत्वा, स्नेहेन आलिङ्ग्य उवाच—एषा ते निश्चया स्वकीयैव, विनययुक्ता च; त्वमेव भूमेः रक्षणे समर्थः प्रिय। मन्त्रिभिः मित्रैः बुद्धिमद्भिः सह सर्वेषु कार्येषु विचिन्त्य, महति अपि कार्ये सिद्धिं कुरु। चन्द्रात् लक्ष्मीः गच्छेत्, हिमवतः हिमं परित्यजेत्, सागरः सीमां लङ्घयेत्, तथापि अहं पितुः प्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। कामात् लोभात् वा मातारं यद् कृतं, तद् न मनसि स्थापय; मातरि यथोचितं आचरतु। इत्युक्ते रामे, भरतः कौसल्यासुतं सूर्यसमप्रभं, प्रथमचन्द्रसदृशं, वचनं पुनरुवाच—आरुह्य, आर्य, स्वर्णपरिष्कृतौ पादुकौ, एते सर्वजनहिताय भविष्यतः। नरव्याघ्रः स रामः, पादुकयोः आरुह्य, ततोऽवतर्य, ताः पादुकाः महात्मने तेजस्विने भरताय दत्तवान्। भरतः ताः पादुकाः प्रणम्य रामं उवाच—चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। राघवनन्दन, नगरात् बहिः वसन्, फलमूलाशनः, तव आगमनस्य प्रतीक्षां करिष्यामि। पादुकाभ्यां राज्यं समर्प्य, चतुर्दशे वर्षे समाप्ते, यदि त्वां न पश्यामि, वह्नौ प्रवेक्ष्यामि। इति सहमत्य, भरतं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, भरतं प्रति एवमुवाच—मातरं कैकेयीं रक्षस्व, तस्याः प्रति कोपं मा कृथाः; मया सीतया च प्रतिज्ञया बद्धः असि, हे रघुवंशश्रेष्ठ। इत्युक्त्वा अश्रुपूर्णलोचनः भ्रातरं विससर्ज। ततः भरतः, बलवान् धर्मात्मा, पादुकाः सम्यक् पूजयित्वा, राघवं प्रदक्षिणं कृत्वा, ताः स्वशीर्षे स्थापयामास। तदनन्तरं, यथाक्रमं, जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातॄन् च अभिवाद्य, हिमवत्स्थाणुवत् धर्मनिष्ठः, तान् विससर्ज। मातरः तु अश्रुपूर्णकण्ठाः, शोकात् वाक्यम् अपि न शेकुः वक्तुम्; स तु सर्वाः मातरः प्रणम्य, स्वगृहं प्रविश्य, रुदन् न्यविशत्।