तत्र ब्राह्मणः कश्चित् पार्श्वे निषण्णः पुरुषान् निग्रहीतुं यत्नं कुर्वन् दृष्टः, किन्तु अभिषिक्तानां प्रति तादृशः निषेधः न विद्यते स्म। अथ तं दृढव्रतम् उपविशन्तं दृष्ट्वा, जनकः तम् उत्तिष्ठ तिग्मतेजः, कठोरव्रतम् उत्सृज्य शीघ्रं अयोध्यां गच्छ, इति राघवं प्रार्थयामास। किन्तु भरतः तत्रैव स्थित्वा नगरजनपदान् निरीक्ष्य प्राह—किं नु यूयं मम भ्रातरं धर्मज्ञं निर्देशयथ? तदा नगरजनपदाः महात्मनं भरतं प्रत्युवाचुः—वयं काकुत्स्थं जानिमः; राघवः यथावत् भाषते। स च स्वपितुः आज्ञां पालयन् महात्मा; अतः वयं तं प्रत्यक्षं निवर्तयितुं न शक्नुमः। तेषां वाक्यं श्रुत्वा रामः उवाच—एवं धर्मदृष्ट्या मित्रवाक्यं शृणुत। उभयमपि यथावत् श्रुत्वा, राघवः उत्तिष्ठ महाबाहो, मया सह आपः स्पृश। ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा भरतः वाक्यम् उवाच—सभाया, मन्त्रिणां, श्रेस्थीनां च मम वचनं शृण्वन्तु। न अहं पितरं राज्यं याचे, न मातरं शासनं करिष्यामि; न च धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि एव पितुः वचनस्य पालनम् अत्यावश्यकं, तर्हि अहम् एव वने चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि। धर्मात्मा रामः भ्रातरः सत्यवचनं श्रुत्वा विस्मितः, नागरिकान् जनपदान् च निरीक्ष्य प्राह—यत् पित्रा प्रतिज्ञातम्, प्रतिश्रुतम्, दत्तं च, तत् न मया न भरतेन च परित्यक्तुं शक्यम्। धर्मात् विरुद्धं कर्तुं न युक्तम्, न च मम वासः वने गर्हणीयः; यत् कैकेय्या उक्तम्, पित्रा च कृतम्, तत् सम्यक् एव। अहं भरतं क्षान्तं वृद्धपूजकम् जानामि; अस्मिन् विषये सर्वं शुभम् अस्य सत्यवतः महात्मनः। यदा अहं वनात् प्रतिनिवृत्तः स्याम्, तदा अस्य धर्मिष्ठस्य भ्रातुः सह, पृथिव्याः श्रेष्ठतमः ईश्वरः भविष्यामि। राजा च कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः स पितरं असत्यम् मुक्त्वा करोतु। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। तत्र समागताः महर्षयः, तयोः अपरिमेयवीर्ययोः भ्रातरयोः संगमं दृष्ट्वा रोमाञ्चिताः अभवन्। तदा सिद्धर्षिगणाः अदृश्याः सन्तः तौ महात्मनौ काकुत्स्थसुतौ स्तुत्वा, धन्यः स पिताऽस्ति यस्य द्वौ धर्मज्ञौ पुत्रौ धर्मे च बलिनौ; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे तादृशौ पुत्रौ इच्छामः इति। ततः महर्षयः दशग्रीववधकामनया शीघ्रं समागम्य भरतं राजर्षिसिंहम् इत्युक्तवन्तः—त्वं कुलीनः, बुद्धिमान्, चारित्रवान्, कीर्तिमान्; यदि पितरं मन्यसे, रामवाक्यम् अनुमोदस्व। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पितृऋणात् मुक्तः भवेत्; कैकेय्याः कारणेन च दशरथः पितृऋणात् मुक्त्वा स्वर्गं गतः। एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयश्च स्वं स्वं स्थानं गताः। तेषां शुभवचनैः हृष्टः, शुभदर्शनः रामः तान् ऋषीन् हृष्टवदनः पूजयामास। भरतः क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितस्वरः पुनः राघवं इदं वचनम् उवाच—राजधर्मं कुलधर्मं च विचिन्त्य, मातुः मम च याच्ञां त्वं पूर्णयितुम् अर्हसि, काकुत्स्थ। अहं एकः एतत् विशालं राज्यं न रक्षितुं शक्नोमि, न च प्रजाजनपदान् तर्पयितुं शक्नोमि। बान्धवाः, सैनिकाः, मित्राणि, सहचराः च सर्वे त्वाम् एव वर्षतीव कृषकाः पश्यन्ति। त्वं बुद्धिमान्, एतत् राज्यं स्थापय, रक्ष च; त्वम् एव काकुत्स्थ प्रजाः रक्षितुं समर्थः। एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतित्वा, रामं पुनः विनयपूर्वम् याचितवान्। रामः तम् अङ्के स्थापयित्वा, पद्मपत्रेक्षणं, मदगजरुतस्वरं भ्रातरं मधुरया वाचा प्राह—एषः ते निश्चयः स्वभावतः विनयोपेतः; त्वं खलु प्रियः पृथिव्याः अपि रक्षणे समर्थः। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः मन्त्रिणः सह सर्वं विचिन्त्य, महान्ति अपि कार्याणि सिद्धय। लक्ष्मीं शशिनः त्यजेत्, हिमवाञ् हिमं त्यजेत्, समुद्रः सीमाम् अतिक्रामेत्, अहम् तु पितुः प्रतिज्ञां न कदापि लङ्घयिष्यामि। इच्छया वा लोभेन वा, मातरं यत् त्वत्तः कृतम्, तत् न मनसि धारय, मातुः प्रति यथोचितं आचर। एवं रामेण उक्ते, भरतः कौसल्यासुतं सूर्यसमप्रभं, प्रथमार्कचन्द्रसन्निभं च, इदं वचनम् उवाच—आरुह्य, आर्य, एतानि सुवर्णाभरणानि पादुके, याः सर्वेषां जनानां श्रेयसि भविष्यन्ति। तदा नरसिंहः रामः पादुके आरोह्य, पुनः अवतीर्य, ताः महात्मने तेजस्विने भरताय दत्तवान्। भरतः पादुके प्रणम्य रामं उवाच—चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। एवं तत्र धर्मनिष्ठयोः भ्रातृयोः मध्ये धर्मसंवादः सुस्पष्टः जातः, सर्वे च तेन सन्तुष्टाः अभवन्।