तदा रामः राजर्षिसत्तमः भरतं समुपस्थितं समाभाष्य प्राह—"किं कारणं त्वं मम समीपे उपविशसि, यदा अहं इदं कर्म करोमि?" ब्राह्मणः तु एकस्मिन पार्श्वे उपविश्य पुरुषान् निग्रहाति, किन्तु अभिषिक्तानां विरोधार्थे किञ्चित् उपवेशनं न विधीयते। अतः उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र, एतां कठोरां प्रतिज्ञां परित्यज्य शीघ्रं अयोध्यां नगरश्रेष्ठां प्रतिगच्छ, हे राघव। एवं उक्ते अपि भरतः तत्रैव निषण्णः नगरजनपदवासिनः सर्वतः निरीक्ष्य अब्रवीत्—"किं कारणं यूयं मम धर्मज्ञं भ्रातरं न प्रेरयथ?" तदा नगरजनपदाः महात्मानं प्रत्युवाचुः—"वयं ककुत्स्थं जानिमः; राघवः यथार्थं वदति। सः अपि पितुः आज्ञां पालयति; तस्मात् तं प्रत्यक्षं विचालयितुं न शक्नुमः।" तत् श्रुत्वा रामः वचनमुवाच—"एवं धर्मदृष्ट्या मित्रवाक्यं शृणुत। एते उभे अर्थे सम्यक् शृण्वन्तः, त्वं च अहं च जलं स्पृशाव।" ततः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतः वचनमुवाच—"सभ्याः मन्त्रिणः शिल्पिनश्च मम वाक्यं शृण्वन्तु। न अहं पितरं राज्याय याचे, न मातरं आज्ञापयामि, न च धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि पितुः आज्ञा कर्तव्या एव, तर्हि अहं एव चतुर्दश वर्षाणि वनं वत्स्यामि।" एवं भ्रातुः सत्यवाक्येन विस्मितः धर्मात्मा रामः नगरजनपदान् निरीक्ष्य उवाच—"यत् पित्रा जीवता प्रतिज्ञातं दत्तं च, तत् न मया न भरतेन अपाकर्तुं शक्यते। धर्मात् विपरीतम् आचरितुं न उचितं मम, न च वासोऽरण्ये अवज्ञेयः; यत् कैकेय्या उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। अहं भरतं क्षमावन्तं वृद्धपूजकं च वेद्मि; अस्मिन् कार्ये अस्य महात्मनः सत्यनिष्ठस्य सर्वं सम्यक्। यदा अहं वनात् धर्मिष्ठेन भ्रात्रा सह प्रत्यागमिष्यामि, तदा तयोः सहैव पृथिव्याः प्रवरः ईश्वरः भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; तं पितरं महात्मानं अनृतात् विमोचयतु भरतः।" एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः महर्षयः समागताः तयोः भ्रातृयोः अद्भुतसङ्गमं दृष्ट्वा रोमाञ्चिताः अभवन्। तदा मुनिगणाः सिद्धसंघाश्च अदृश्याः सन्तः तौ ककुत्स्थात्मजौ महात्मानौ स्तुवन्ति स्म। "धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ; तयोः संवादं शृण्वन्तः वयं अपि तादृशान् पुत्रान् इच्छामः।" इति मुनिगणाः दशग्रीववधकामनया शीघ्रं संमिल्य भरतं नृपसिंहम् ऊचुः—"त्वं कुलसम्भवः, महाबुद्धिः, सच्चारित्रः, यशस्वी च; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वाक्यमनुपालय।" "रामः सदा पितृऋणात् विमुक्तः भवतु, एवं वयं इच्छामः; कैकेय्याः कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणात् विमुक्तः।" इति उक्त्वा गन्धर्वाः महर्षयः राजर्षयश्च स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। तेषां शुभवचनेन हृष्टः श्रीरामः प्रसन्नमुखः तान् ऋषीन् आदरात् पूजयामास। भरतः तु क्लान्ताङ्गः, कृताञ्जलिः, कम्पितवाचा पुनः राघवं वचनमुवाच—"राजधर्मं कुलधर्मं च चिन्तयित्वा, मातुः मम च याच्ञां त्वं पूर्णयितुम् अर्हसि, हे ककुत्स्थ। अहं एकः एतां पृथिवीं रक्षितुं न समर्थः, न च प्रजाजनपदान् तुष्टुम्। स्वजनाः, रथिनः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वां एव पश्यन्ति, यथा कृषकाः वारिदं। अतः त्वं बुद्धिमान् एतं राज्यं स्थापय; त्वं ककुत्स्थ जनस्य रक्षणे समर्थः।" एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतितः, सशोकः रामं प्रार्थयामास। तदा रामः भ्रातरं गोदोहिकं समुत्थाप्य उवाच—"एषा ते स्वाभाविकी नम्रता, त्वं खलु पृथिवीं अपि रक्षितुं समर्थः। मन्त्रिभिः, मित्रैः, बुद्धिमद्भिः मन्त्रिणः सह सर्वाणि कार्याणि विचिन्त्य महान्ति अपि कार्याणि साधय।" "श्रीः चन्द्रात् वियुज्येत, हिमवांश्च हिमं त्यजेत्, समुद्रः च तटं लङ्घयेत्, किन्तु अहं पितुः प्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। कामवशात् लोभवशात् वा एतत् मातर्या ते कृतम्; तस्मात् मनसि मा स्थापय, मातरं मातृवत् आचर।" इति रामेण उक्ते, भरतः कौसल्यात्मजं तेजस्विनं सोमसदृशप्रभं वाक्यमुवाच—"एते पादुके सुवर्णभूषिते पादाभ्यां आरोह; एतेषां सर्वजनहिताय भविष्यति।" तदा पुरुषसिंहः रामः पादुके आरोह्य पुनः अवतीर्य, ताः पादुके महात्मने तेजस्विने भरताय ददौ।