रामं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखितः भूषितं कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा तस्मिन्नेव शयने स्वयं शयितवान्। तं महर्षिसमानं रामं सुमित्रं सम्बोधितवान्—“किं त्वं, भरत, मम समीपे कुशासनमिव उपविष्टः, किमर्थं इदं करोषि?” इत्युवाच। रामः पुनः उक्तवान्—“ब्राह्मणः तु एकस्मिन पार्श्वे उपविष्टः पुरुषान् संयन्तुं शक्नोति, किन्तु अभिषिक्तानां तु इह न कापि विशेषा उपविष्टस्य प्रतिषेधा। अतः उत्तिष्ठ पुरुषसिंह, क्रूरं व्रतम् त्यज, शीघ्रं अयोध्यां नगरश्रेष्ठां गच्छ, राघव।” भरतः तु तत्रैव उपविष्टः नगरवासीन् ग्रामवासीन् च सर्वतः निरीक्ष्य उवाच—“किं मे भ्रातरं धर्मज्ञं न निर्देशयथ?” ततो नगरवासिनः ग्रामवासिनः च महात्मनं भरतं प्रत्युवाचुः—“काकुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः यथार्थं वदति। सः अपि पितृवचनं पालयति; अतः वयं तं प्रत्यक्षं न परिवर्तयितुं शक्नुमः।” एतद् वचनं श्रुत्वा रामः उक्तवान्—“एवं, धर्मदृष्ट्या मित्राणां वचनं शृणु। सम्यक् उभयमेतत् श्रुत्वा, राघव, उत्तिष्ठ महाबाहो, मया सह जलं स्पृश।” ततः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतः उक्तवान्—“विप्रसमूहाः, मन्त्रिणः, शिल्पिनः, मम वचनं शृण्वन्तु। न अहं पित्रे राज्यं याचे, न मातरं आज्ञापयामि, न धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि पितृवचनं कर्तव्यमेव, तर्हि अहं स्वयमेव चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि।” रामः धर्मात्मा भ्रातृवचनं श्रुत्वा विस्मितः नगरवासीन् ग्रामवासीन् च निरीक्ष्य उवाच—“यत् जीवता पित्रा प्रतिज्ञातं प्रतिश्रुतं दत्तं तद् न मया न भरतेन निवारयितुं शक्यं। धर्मविरुद्धं कर्तुं न युक्तं, न वानवासं अवहेलनीयम्; यत् कैकेय्या यथोक्तं पित्रा च कृतं तद् सम्यक् कृतम्। भरतः धैर्यशीलः वृद्धानां पूजकः; अस्मिन् कार्ये सर्वं शुभं सत्यनिष्ठस्य महात्मनः। यदा अहं वनात् भ्रात्रा सह धर्मात्मना प्रत्यागमिष्यामि, तदा तौ पृथिव्याः अग्रेश्वरौ भविष्यावः। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः पितरं महात्मानं मिथ्यावचनात् विमोचयतु।” एवं आयोध्याकाण्डस्य एकादशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः महासमूहेषु महर्षयः भ्रातृमिलनं दृष्ट्वा, तयोः अपरिमितं तेजो दृष्ट्वा रोमाञ्चिताः अभवन्। ततः अदृश्याः ऋषिसंघाः सिद्धगणाः च तौ काकुत्स्थपुत्रौ महात्मानौ स्तुत्वा ऊचुः—“धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ महाबलौ च; तयोः संवादं श्रुत्वा सर्वे वयं तादृशान् पुत्रान् इच्छामः।” ततः ऋषिसंघाः दशाननवधाय उत्सुकाः शीघ्रं संगम्य भरतं राजसिंहं प्रति उक्तवन्तः—“सत्यवंशसम्भूतः, महाविज्ञः, सदाचारः, कीर्तिमान् च, यदि पितरं मन्यसे, तदा रामस्य वचनं स्वीकरोतु। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पितृऋणात् विमुक्तः भवेत्; कैकेय्याः कारणात् दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणमुक्तः।” एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वस्वस्थानं गच्छन्ति स्म। शुभवचनैः प्रसन्नः रामः हर्षपूर्णमुखेन तान् ऋषीन् पूजयामास। भरतः तु दीनाङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितवाचा पुनः राघवं उवाच—“राजधर्मं कुलपरम्परां च विचिन्त्य, मातुः मम च याच्ञां त्वं पूर्णयितुम् अर्हसि, काकुत्स्थ। अहं एकः एतद् विशालं राज्यं रक्षितुं न शक्नोमि, न नगरवासिनः ग्रामवासिनः च तुष्टुम्। बान्धवाः, सेनाः, मित्राणि, सहचराः च सर्वे त्वां वर्षमिव कृषकाः पश्यन्ति। त्वं बुद्धिमान्, राज्यं स्थापय, रक्षायाः योग्यः काकुत्स्थ।” एवं उक्त्वा भरतः भ्रातृचरणं पतितः, रामं प्रार्थयन् स्नेहपूर्णं वचनं उक्तवान्। रामः भ्रातरं गोपितनयनं, मदगर्जितस्वनं, पद्मनयनं च गोदत्ते उपवेशयित्वा उक्तवान्—“एषा तव स्वयमेव विनीतपूर्णा निश्चयः; त्वं भूमिं अपि रक्षितुं समर्थः। मन्त्रिणः, मित्राणि, बुद्धिमन्तः च सह सर्वं विचार्य, महत् कार्यं साधय। चन्द्रात् लक्ष्मीः गच्छेत्, हिमालयात् हिमं गच्छेत्, समुद्रः तीरं लङ्घेत्, किन्तु अहं पितृप्रतिज्ञां न लङ्घयिष्यामि। कामात् वा लोभात् वा, मातरं तव एतद् कृतं; तस्य मनसि न स्थापय, मातरं यथोचितं आचर।” रामस्य एवं वचने भरतः कौसल्यापुत्रं सूर्यसमानतेजसम्, चन्द्रमासमानवदनं उवाच—“आरोह्य, आर्य, सुवर्णरञ्जिते पादुके, याः सर्वजनहिताय भविष्यन्ति।