रामः धर्मनिष्ठया बुद्ध्या भरतं प्रत्युवाच—“यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रप्रदानं, सदा प्रियवादनं, पालनं च—एतेन माता-पितरौ यथाशक्त्या प्रतिपूज्येते। एष मे पिता दशरथो राजा जनकश्च; तेन यदाज्ञापितं, तदहं न कदापि लङ्घयिष्यामि।” एवं रामेण उक्ते, भरतः महात्मा दुःखशोकसन्तप्तः शीघ्रं सारथिम् अभ्यभाषत—“सारथे! कुशान् भूमौ शीघ्रं विस्तारय; अहं धर्मज्ञं भ्रातरं यावत् प्रसादये, तावत् प्राङ्मुखः उपविश्यामि।” सः पुनः—“अन्नं विना, दीपं विना, वित्तं विना द्विजातिवत्, अहं शरण्यस्य पुरतः शेषे यावत् सः प्रतिनिवर्तते”—इति प्रतिजज्ञे। ततः सुमित्रः रामदर्शनदुःखार्तः कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा तत्रैव स्वयम् उपाविशत्। तं दृष्ट्वा श्रीरामः राजर्षिः भरतं उवाच—“किं त्वं मया सह उपविशितुम् इच्छसि, भरत?” ब्राह्मणः किल एकस्मिन् पार्श्वे उपविश्य जनान् निगृह्णाति, किंतु अभिषिक्तानां तु न किञ्चित् निषेधोपवेशनियमः अस्ति। रामः पुनः—“उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र! एतां कठोरां प्रतिज्ञां त्यज; शीघ्रं अयोध्यां पुरीं श्रेष्ठां प्रतिगच्छ, राघव।” भरतः तु तत्रैव उपविश्य नगरजनपदान् निरीक्ष्य वचनम् उवाच—“किं नु यूयं धर्मज्ञं भ्रातरं माम् उपदिशथ?” नगरजनपदाः महात्मनं प्रत्युवाचुः—“काकुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः सम्यग्वदति। सः अपि पितुः आदेशं पालयति; तस्मात् तं प्रत्यक्षं वयं न निवर्तयितुं शक्नुमः।” एवं तेषां वचनं श्रुत्वा रामः उवाच—“एवं धर्मचक्षुषां मित्रवचनानि शृणु।” ततः सर्वं सम्यग् उक्तं श्रुत्वा, रामः भरतं उवाच—“उत्तिष्ठ महाबाहो! मया सह जलं स्पृश।” ततः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा, भरतः वचनम् उवाच—“सभासदः मन्त्रिणः श्रेण्यः मे वचनं शृण्वन्तु। न अहं पित्रे राज्यं याचे, न मातरं आज्ञापयामि, न धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि पित्रादेशस्य पालने अनिवार्यता अस्ति, तर्हि अहम् एव वनं गमिष्यामि चतुर्दश वर्षाणि।” रामः भ्रातुः सत्यवचनं श्रुत्वा, विस्मितः नगरजनपदान् प्रेक्ष्य उवाच—“यत् पित्रा प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, प्रदत्तं च, तत् न मया न च भरतेन विघ्नितुं शक्यम्। धर्मात् प्रमादः न कर्तव्यः; न च वने वासः मया गर्हणीयः; कैकेय्या यथोक्तम्, पित्रा यथाकृतं, तत् सम्यग् कृतम्। भरतः धैर्यशीलः, वृद्धानाम् आदरणशीलश्च; तस्मात् अस्मिन्सर्वे धर्मे महात्मनः सर्वं कुशलम्। यदा अहं अस्य धर्मात्मनः सह भ्रात्रा वनात् प्रतिनिवर्तिष्ये, तदा अहं तेन सह पृथिव्याः प्रमुखः भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः तं महाभागं पितरं मिथ्यावचनात् विमोचयतु।” एवमेतत् श्रीमद् अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समागमे भ्रातृयोः, अतुलबलयोः, महर्षयः विस्मिताः रोमाञ्चिताः अभवन्। ततो दृष्ट्वा तौ काकुत्स्थात्मजौ, मुनिगणाः सिद्धासिद्धगणाश्च, अदृश्याः सन्तः, स्तुतिं चक्रुः—“धन्यः स पिता यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मविदौ, पराक्रमसम्पन्नौ; अस्माकं संवादं श्रुत्वा एवं पुत्रौ वाञ्छामः।” ततः मुनिगणाः दशग्रीववधकामुकाः शीघ्रं संमिल्य भरतं नरव्याघ्रम् इदं वचनम् ऊचुः—“त्वं कुलसम्भवः, महाप्रज्ञः, सदाचारः, कीर्तिमान् च; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचः स्वीकुरु। रामः पित्रे ऋणमुक्तः स्यात्, इति वयं वाञ्छामः; कैकेय्या कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणमुक्तः च। एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। रामः तेषां शुभवचनैः हृष्टः, शुभदर्शनः, प्रहृष्टवदनः, तान् मुनीन् पूजयामास। भरतः तु क्लान्ताङ्गः, कृताञ्जलिः, कम्पितवाचा, राघवं पुनः इदं वचनम् उवाच—“राजधर्मं कुलधर्मं च विचिन्त्य, मातुः मम च याच्ञां त्वं पूरय, काकुत्स्थ। अहं न एकाकि एतद् विशालं राज्यं रक्षितुं शक्नोमि, न च तुष्टिं दातुं प्रजाजनपदेषु। बान्धवाः, रथिनः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वां एव पश्यन्ति, यथा कृषकाः मेघम्। बुद्धिमान् त्वं राज्यं स्थापय, काकुत्स्थ! त्वं जनपदस्य रक्षणे समर्थः। एवं उक्त्वा भरतः भ्रातुः पादयोः पतितः, रामं सान्त्वयन् प्रार्थयामास। रामः तं भ्रातरं गोदोहिकाक्षं, हंसमधुरस्वरं, अङ्के स्थापयित्वा सान्त्वनपूर्वकं वचनम् उवाच—“एषा ते स्वाभाविकी, विनययुक्ता बुद्धिः; त्वं खलु, प्रिय, पृथिव्याः अपि रक्षणे समर्थः।