भरतस्य विनयं समनुपालयन्, वसिष्ठः स्वमधुरया वाचा रामं राघवं उवाच—"भरतस्य याचमानस्य याचनां सम्पूरयन्, सत्यधर्मनिष्ठ राघव, त्वं स्वधर्मात् न विचलसि।" गुरुणा एवं समुपविष्टेन मधुरया वाचा उक्तः स राघवः स्वयं वसिष्ठं नरश्रेष्ठं प्रत्युवाच। स उवाच—"मातापितृभ्यां यत् पुत्रस्य क्रियते, तत् कदापि प्रतिदातुं न शक्यते; यत् मातरः पितरश्च कुर्वन्ति, तत् अपरिहरणीयं न च प्रतिपूर्त्यर्थम्। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रदायनं, सदा प्रियवादिता, पोषणं च—एतेन यथाशक्ति प्रतिपूर्तिः क्रियते।" "मम पिता दशरथः राजा च जन्मदाता च; तेन यत् आदेशः मया लब्धः, स कदापि न लङ्घनीयः।" इति रामेण उक्ते, भरतः महात्मा, दुःखेन पीडितः, तत्क्षणं सारथिं सम्बोध्य आज्ञापयत्—"त्वं शीघ्रं कुशासनं भूमौ विस्तारय; अहम् अत्र भूमौ उपविष्टः, भ्रातुर्महात्मनः प्रीत्यर्थं तिष्ठामि।" "अन्नं विना, दीपं विना, धनविहीनः द्विजवत्, शरणस्य पुरतः शेषे, यावत् स भ्राता प्रतिनिवर्तते।" इति भरतेन उक्ते, सुमित्रा दुःखिता रामदर्शनात्, स्वयं कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा तत्र शय्यां कृतवती। तं दृष्ट्वा रामः राजर्षिः तमुवाच—"किं कारणं, भरत, त्वया मम समीपे उपवेशनं इच्छसि?" ब्राह्मणः एका पार्श्वे उपविश्य जनान् निग्रहीतुं शक्नोति; अभिषिक्तानां तु न किञ्चित् उपवेशनेन विधानम् अस्ति। उत्थाय, नरश्रेष्ठ, त्वं कठोरव्रतं त्यज; शीघ्रं अयोध्यां गच्छ, राघव।" तथापि भरतः उपविष्टः, पुरजनपदान् सर्वतः निरीक्ष्य, उवाच—"किं मम भ्रातरं धर्मज्ञं न प्रबोधयथ?" तदा नगरजनपदाः महात्मनः प्रत्युवाचुः—"काकुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः यथार्थं वदति। स अपि पितुः आज्ञां पालनपरः; तस्मात् वयं तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुं शक्नुमः।" एतेषां वचनं श्रुत्वा रामः उवाच—"एवं धर्मदृष्टया मित्रवाक्यं शृणुत।" "यथावत् एते द्वौ अर्थौ श्रुत्वा, राघव, उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह आपः स्पृश।" ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः वचनमिदं प्राह—"सभायाः, मन्त्रिणां, श्रेणीभ्यः मम वचनं शृण्वन्तु।" "न अहं पितरं राज्यं याचे, न मातरं शासनं ददामि; न च राघवस्य, परमधर्मविदः, अनुमतिः अस्ति। यदि पितुः आज्ञा अनिवार्या, तर्हि अहमेव वने चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि।" धर्मात्मा रामः भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः, नगरजनपदान् निरीक्ष्य उवाच—"यत् जीवता पित्रा प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, दत्तं, तत् न मया न भरतेन च प्रतिनिवर्तनीयम्।" "न धर्मात् विरुद्धं मे कर्तव्यम्, न च वासो वने गर्हणीयः; यत् कैकेय्या सम्यक् उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। भरतः क्षान्तः, ज्येष्ठान् पूजयति; अस्य महात्मनः सत्यनिष्ठस्य सर्वं सम्यक्। वनेन प्रतिनिवृत्तः धर्मेण भ्रात्रा सह अहम्, पृथिव्याः श्रेष्ठतमः स्वामी भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः स तं पितरं महात्मानं अनृतात् विमोचयेत्।" एवम् अयोध्याकाण्डस्य एकादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समागताः महर्षयः भ्रातृमिलनं दृष्ट्वा, तयोः अपूर्ववीर्ययोः रोमाञ्चिताः अभवन्। तदा सिद्धर्षिगणाः अदृश्याः सन्तः, तौ काकुत्स्थात्मजौ महात्मानौ प्रशशंसुः। "धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ, धर्मवीर्यसम्पन्नौ; अस्य संवादं श्रुत्वा, वयं सर्वे तादृशपुत्रान् इच्छामः।" ऋषिगणाः, दशग्रीववधकामनया, शीघ्रं संमिल्य भरतं राजसिंहम् इदं वचनम् ऊचुः—"त्वं कुलसम्भवः, महाबुद्धिः, शीलकीर्तिसम्पन्नः; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचनं स्वीकरोतु। वयं इच्छामः यत् रामः सदा पितृऋणात् विमुक्तः स्यात्; कैकेय्या कारणात् दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणविमुक्तः।" इति उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। तैः शुभैः वाक्यैः प्रमुदितः, सौम्यदर्शनः रामः प्रहृष्टवदनः तान् ऋषीन् पूजयामास। भरतः कृशाङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितवाचा पुनः राघवं वचनमब्रवीत्—"राजधर्मं कुलधर्मं च विचार्य, मातुः मम च याच्ञां त्वं सम्पूरय, काकुत्स्थ। अहमेव न शक्नोमि एतत् विशालं राज्यं रक्षितुं, न च प्रजाजनपदान् तुष्टुम्। बान्धवाः, रथिनः, मित्राणि, सुहृदः च सर्वे त्वामेव पश्यन्ति, यथा कृषकाः मेघमिव।" "प्राज्ञ, त्वं राज्यं स्थापय; त्वमेव समर्थः काकुत्स्थ, प्रजाः रक्षितुम्।