माता या वृद्धा धर्मात्मा चेद्यद् वदति, तदवमान्यं न कर्तव्यमिति धर्मः; तस्याः आज्ञया यः प्रवर्तते, स धर्ममार्गात् न च्यवते। भरतस्य याचमानस्य यद् याच्ञां त्वं, राघव, पूरयसि, तदा सत्यधर्मनिष्ठस्य स्वात्मनः न विच्यवसि। एवं गुरुणा मधुरया वाचा उक्तः स राघवः स्वयम् उपविष्टं पुरुषर्षभं वसिष्ठं प्रत्युवाच। यद् यत् पितरौ पुत्रस्य कुर्वतः, तत् कदापि न प्रतिपद्यते; मातृपितृकृतं कर्म न कदापि प्रतिदातुं शक्यते। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रदायनं, सदा प्रियवादिता, पोषणं च — एतेन यथाशक्ति प्रतिदानं भवति। स मे पिता दशरथः, राजा च प्रजापतिश्च; तस्य यदाज्ञां प्राप्नोमि, तां न अहम् अवमन्स्ये। एवं रामेण उक्ते, भरतः महात्मा, शोकसंविग्नः, तुरगवाहं सम्बोध्य आजुहाव। शीघ्रं कुशान् इह भूमौ प्रसारय, सारथे, इति; अहम् अत्र भ्रातरं पर्युपविष्टः तिष्ठामि, यावदेषः मयि तुष्टिं न गच्छति। नाहारः, न दीपः, वित्तविहीनः द्विजवत्, शय्यायाम् उपविष्टः स्थास्यामि, यावत् स भ्राता निवर्तते। रामं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखितः, कुशासनं भूमौ स्थाप्य तत्रैव स्वयं शय्यां कृतवान्। तं दृष्ट्वा रामः राजर्षिः तम् उवाच — किं कारणम्, भरत, मम समीपे उपवेश्यं इच्छसि? ब्राह्मणः एका पार्श्वे उपविश्य जनान् निग्रहीतुं शक्नोति; अभिषिक्तस्य तु न किञ्चित् उपवेशव्रतम् अस्ति। उत्तिष्ठ, पुरुषव्याघ्र, त्यज एतद् कठोरं व्रतम्; शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, नागर्यां श्रेष्ठां, राघव। भरतः तु उपविष्ट एव नगरजनान् ग्राम्यांश्च विलोक्य उवाच — किं न यूयं मम भ्रातरं धर्मज्ञं अनुशाध्वं? नागराः ग्राम्याश्च तम् उत्तरम् ऊचुः — वयं काकुत्स्थं जानिमः; राघवः यथावत् भाषते। स अपि पितुः आज्ञां पालयति; अतः तं प्रत्यक्षं निवर्तयितुं न शक्नुमः। तेषां वचः श्रुत्वा रामः उवाच — मित्राणां धर्मदृष्टीनां वचनानि शृणुत। एतेषां वचनेषु सम्यक् श्रुतेषु, राघव, उत्तिष्ठ महाबाहो, मया सह आपः स्पृश। ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः इदं वचनम् उवाच — सभाः मन्त्रिणः शिल्पिनः च मे वचनं शृण्वन्तु। न अहम् पितरं राज्ये याचे, न मातरं आज्ञापयामि; न च उदारधर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि तु पितुः आज्ञा नित्यम् अनुष्ठेया, तर्हि अहम् एव वने चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि। धार्मिकः रामः भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः, नगरवासिनः ग्राम्यांश्च निरीक्ष्य उवाच। यत् पितुः जीवतः प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, दत्तं वा, तत् न मया न भरतेन च व्यतिक्रान्तुं शक्यम्। धर्मात् न विचालयितव्यम्; न च वासो वनं मया गर्हितव्यः; यत् कैकेय्या यथावत् उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। भरतः क्षमावान्, वृद्धोपसेवी च; अस्मिन् कार्ये सर्वं सम्यक् अस्ति, सत्यनिष्ठस्य अस्य महात्मनः। यदा वनेन सह एष धर्मात्मा भ्राता निवर्तिष्यामि, तदा अहम् अपि तेन सह पृथिव्याः श्रेष्ठः ईश्वरः भविष्यामि। राजा, कैकेय्याः प्रेरणया, मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः पितरं, तं महात्मानं, अनृतात् विमोचयतु। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। तदा समागताः महर्षयः, तयोः भ्रातृयोः अद्भुतं संगमं दृष्ट्वा, ययोः तेजः अप्रतिमं, रोमाञ्चं जग्मुः। ततः मुनिगणाः सिद्धाश्च, अदृश्याः सन्तः, तौ काकुत्स्थात्मजौ महात्मानौ प्रशशंसुः। धन्यः स जनः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मनिष्ठौ, धर्मे च प्रबले; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे तादृशौ पुत्रौ इच्छामः। ततः मुनिगणाः, दशग्रीववधकामनया, शीघ्रं समागत्य भरतं नरशार्दूलं इदं वचनं ऊचुः। त्वं कुलीनः, प्राज्ञः, शीलवांश्च, कीर्तिमान्; यदि पितरं मन्यसे, तर्हि रामवचनं ग्राह्यम्। इच्छामः वयं यत् रामः सदा पित्रृऋणात् मुक्तः भवेत्; कैकेय्याः कृते दशरथः स्वर्गं गतः, पित्रृऋणात् मुक्तः। एवं उक्त्वा, गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयश्च स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। तेषां शुभवचः श्रुत्वा, रामः शुभलक्षणः, प्रहृष्टवदनः तान् मुनीन् पूजयामास। भरतः, क्लान्ताङ्गः, अञ्जलिं कृत्वा, कम्पितया वाचा पुनः राघवं उवाच। राजधर्मं च कुलधर्मं च विचिन्त्य, त्वं मातुः मम च याच्ञां कर्तुम् अर्हसि, काकुत्स्थ। एषः अहं न केवलं एषां विशालां पृथिवीं रक्षितुं शक्नोमि, न च प्रजाजनान् ग्राम्यांश्च तुष्टुं शक्नोमि। बान्धवाः, वीराः, मित्राणि, सख्यश्च — सर्वे त्वां एव, वर्षमेघम् इव कृषकाः, पश्यन्ति।