तदा धर्ममार्गे स्थितः रामः सभासु, गणेषु, द्विजातिषु च धर्मानुग्रहमेव पश्यति, न कदाचित् साधूनां मार्गात् विचलति स्म। मातुः वृद्धायाः धर्मिष्ठायाश्च वचनं न अवज्ञेयम् इति स्नेहात् रामः मन्यते; तस्याः आज्ञां पालनात् धर्ममार्गात् नापसर्पति। भरतस्य विनयपूर्वकं निवेदनं सम्यक् सम्पाद्य, सत्यधर्मपरायणः स्वात्मनः मार्गं न जहाति, इति वसिष्ठः मधुरं रामं प्रति उवाच। गुरुणा एवं मधुरं भाषमाणेन वसिष्ठेन समुपविष्टेना उत्तमे पुरुषे रामः प्रत्युवाच। सः उवाच—यद् मातरौ पुत्रस्य कुरुतः, तत् कदापि न प्रतिदेयम्; मातापित्रोः कृतं न सम्यक् प्रतिपूर्तिम् अर्हति। यथाशक्ति दानैः, स्नानवस्त्रप्रदानैः, सदा प्रियवचनैः, पोषणेन च यथाशक्त्या प्रतिपूर्तिः क्रियते। दशरथः मे पिता, राजा, प्रजापति च; तस्य यदाज्ञा प्राप्ता, सा मया न अवज्ञेयम्। एवं रामेण उक्ते सति, भरतः महात्मा दुःखातुरः सुतरां सारथिम् अभाषत—"शीघ्रं कुशान् भूमौ विस्तारय, अहम् अत्र भ्रातरं समुपविष्टं प्रीतिं यावत् न प्राप्नोमि, तावत् सन्निषण्णो भविष्यामि।" अन्नं विना, दीपं विना, वित्तं विना द्विजातिवत्, शरण्यस्य पुरतः शयेयम् इति च तस्य निश्चयः। रामस्य समीपे सुमित्रः दुःखार्तः सन् तं कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा स्वयम् उपाविशत्। तं दृष्ट्वा रामः धर्मिष्ठः राजर्षिः भरतं उवाच—"किं त्वं मम समीपे उपविष्टः असि? ब्राह्मणः पुरुषान् निग्रहितुमेकस्मिन्पार्श्वे उपविशेत्, किं तु अभिषिक्तानां प्रतिषेधाय न उपवेशनियमः। उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, क्रूरं व्रतम् उत्सृज्य शीघ्रं अयोध्याम् अग्र्यां पुरीं गच्छ।" भरतः तु तत्रैव उपविष्टः नगरवासिनः ग्राम्यांश्च विलोकयन् उवाच—"किं मम धर्मज्ञं भ्रातरं न प्रतिप्रेषयथ?" नगरजनाः ग्रामजनाश्च महात्मानं प्रत्युवाचुः—"काकुत्स्थं वयं विद्मः; रामः सम्यक् भाषते। सः अपि पितुः आज्ञां पालयति; तस्मात् वयं तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुं शक्नुमः।" तैः उक्तं श्रुत्वा रामः अवदत्—"एवं धर्मदृष्टिभिः सुहृद्भिः वचनं शृणुध्वम्।" इति उक्त्वा, "यथावत् उभयं श्रुत्वा, वीर्यवान् भरतः मया सह आपः स्पृशतु," इति रामः उवाच। ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा भरतः अवदत्—"सभा, मन्त्रिणः, शिल्पिनः च मम वचनं शृण्वन्तु। न अहम् पित्रे राज्यं याचे, न मातरं आज्ञापयामि, न च धर्मज्ञं रामं अनुमन्ये। यदि पितुः आज्ञा कर्तव्या एव, तर्हि अहमेव चतुर्दश वर्षाणि वनं वत्स्यामि।" भरतस्य सत्यवाक्यैः विस्मितः धर्मात्मा रामः नगरजनान् ग्रामजनांश्च दृष्ट्वा उवाच—"पितुः जीवतः प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, प्रदत्तं च न मया, न भरतेन च प्रतिषेधनीयम्। धर्मात् नापसर्पणीयम्; वनवासः अपि न निन्द्यः मया; कैकेय्या यथोक्तं, पित्रा च यत् कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। भरतः क्षान्तः, ज्येष्ठानां पूजकः, सत्यनिष्ठः च; अस्य महात्मनः सर्वं सम्यक् अस्ति। अहं धर्मेण भ्रात्रा सह वनात् प्रत्यागम्य, सह तेन भूमिपालः भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः तं पितरं महात्मानं अनृतात् विमोचयतु।" एवं शुभायां कथायां समाप्तायां, श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे एकादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः समागम्य भ्रातरौ अप्रतिमवीर्यौ दृष्ट्वा समागताः महर्षयः विस्मयविस्फारितलोचनाः रोमाञ्चिताः अभवन्। तत्र ऋषिगणाः, सिद्धासिद्धगणाः, अदृश्याः सन्तः, तौ काकुत्स्थात्मजौ महात्मानौ स्तुवन्ति स्म। "धन्यः सः यस्य द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ धर्मबलेन च समन्वितौ; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे तथा पुत्रान् इच्छामः।" इति तैः उक्तम्। ऋषिगणाः दशग्रीववधकामनया शीघ्रं संमिल्य भरतं राजर्षिसिंहम् उचुः—"त्वं कुलसम्भवः, बुद्ध्या, आचारे, कीर्त्या च महान्; यदि पितरं मन्यसे, रामस्य वचनं गृहाण।" वयं इच्छामः यत् रामः पितृऋणात् मुक्तः सदा भवेत्; कैकेय्याः कारणेन दशरथः स्वर्गं गतः, ऋणमुक्तः।" एवं उक्त्वा गन्धर्वाः, महर्षयः, राजर्षयः च स्वस्वं स्थानं जग्मुः। शुभवाक्यैः प्रहृष्टः शुभदर्शनः रामः हृष्टवदनः तान् ऋषीन् पूजयामास। भरतः तु क्लान्ताङ्गः, कृताञ्जलिः, कम्पितवाचा पुनः राघवं इदं वचनं उवाच—"राजधर्मं पौराणिकं च चिन्तयित्वा, जननि-मम निवेदनं त्वया कर्तव्यम्, काकुत्स्थ। अहं एकाकी एतत् विशालं राज्यं न रक्षितुं शक्नोमि, न च प्रजाजनान् ग्रामजनांश्च तोषयितुं समर्थः।" एवं तत्र धर्मसंवादः, भ्रातृस्नेहः, ऋषिगणानां स्तुतिः, नगरजनानां धर्मनिष्ठा च, सर्वे सम्यक् रमणीयं संजातम्।