ततः सर्वे जनाः रामं वाक्यैः सान्त्वयन्तः प्राहुः – “त्वं तस्य ज्येष्ठः, राज्यस्याधिकारी, यशस्वी राम इति प्रसिद्धः; अतः स्वं राज्यं स्वीकुरु, प्रजाः च पालनं कुरु, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे हि ज्येष्ठः एव नृपतित्वं प्राप्नोति, ज्येष्ठे सति कदाचन कनिष्ठः नाभिषिच्यते। अतः रघूणां सनातनं धर्मं, स्ववंशस्य च नियमं, अद्य न लङ्घयितुं त्वया शक्यते; यथा पूर्वैः महात्मभिः पितृपैतामहैः पृथिवी रत्नमयी, विस्तीर्णा च शासन्या, तथा त्वया अपि शासन्या।” एवं तु उक्ते, श्रीरामाय वसिष्ठः महर्षिः धर्मयुक्तां वाणीं पुनः उवाच – “त्रयः हि जनाः अस्मिन्संसारे गुरवः, पितरौ च मातरश्च, हे काकुत्स्थ। पिता जनयति, आचार्यः विद्यां ददाति, तस्मात् ‘गुरुः’ इति कथ्यते। अहं तव पितुः आचार्यः, तव च अपि, अतः मम वचनानुग्रहात् धर्ममार्गात् न प्रमाद्यसि। सभा, गणाः, द्विजातयः च, धर्मानुग्रहात् न कदापि पथः धर्मस्य विमुच्यन्ते। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनं न लङ्घयेत्; तस्या आज्ञायाः पालनात् धर्मात् न प्रमाद्यते। भरतस्य च अनुनयस्य पूर्त्या, सत्यधृत्या धर्मे च स्थितः, आत्मनः च न विमुच्यसे, हे राघव।“ एवं गुरुणा सुमधुरं भाषिते, रामः वसिष्ठं प्रति प्रत्युवाच – “यत् पितरौ पुत्रस्य कुर्वतः, तत् न कदापि प्रतिपूर्तुं शक्यते; मातृपितृकृतं कर्म न प्रतिपूर्तुं शक्यते। यथाशक्ति दानेन, स्नानेन, वस्त्रधारणेन, सदा प्रियवचनेन, पोषणेन च, यथाशक्ति प्रतिपूर्तिः क्रियते। स मे पिता दशरथः, राजा च, जनयिता च; तस्य यदाज्ञा मया प्राप्ता, तां न कदापि लङ्घयामि।” एवं रामेण उक्ते, भरतः दुःखितः, महात्मा, सारथिम् आजुहाव – “कुषासनं शीघ्रं विचिनु मे भूमौ, हे सारथे; यावत् भ्राता मे प्रियः मयि प्रसन्नः स्यात्, तावत् तस्य पुरतः उपविश्यामि। अहं न खादामि, न दीपं प्रयुञ्जे, न वित्तेन युक्तः, द्विजातिवत्, अत्रैव शयिष्ये यावत् भ्राता प्रतिनिवर्तते।” एवं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखार्तः, तत्रैव कूशासनं विचिन्वन्, स्वयम् उपाविशत्। रामः धर्मज्ञः, राजर्षिः, तम् उवाच – “किं कारणम्, हे भरत, यत् मम समीपे उपविशसि? ब्राह्मणः तु पुरुषान् निग्रहाय एकस्मिन्पार्श्वे उपविशेत्; अभिषिक्तानां तु न कश्चित् नियमः अस्ति। उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, त्यज एषं दारुणं व्रतम्; शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, नगरीं श्रेष्ठाम्, हे राघव।” भरतः तु अधोमुखः, उपविष्टः, नगरजनान् ग्राम्यांश्च निरीक्ष्य, उवाच – “किं नु यूयं भ्रातरं मम धर्मज्ञं प्रबोधयथ?” तदा नगरजनाः ग्रामजनाश्च महात्मानं प्रत्युवाचुः – “काकुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः यथार्थं भाषते। सः अपि पितुः आज्ञां पालयति; अतः वयं तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुं शक्नुमः।” तत् श्रुत्वा रामः उवाच – “एवं धर्मदृष्ट्या युक्तानां मित्राणां वचनानि शृणुत। इदानीं द्वयोरपि पक्षयोः सम्यगवधृत्य, राघवः, उत्तिष्ठ महाबाहो, मया सह आपः स्पृश।” ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः वचनम् उवाच – “सभा, मन्त्रिणः, शिल्पिनश्च मम वचनं शृण्वन्तु। न अहं पितरं राज्याय याचे, न मातरं आज्ञापयामि; न अपि धर्मविदं राघवं अनुमन्यामि। यदि एव पितुः वचनं कर्तव्यम्, अहमेव चतुर्दश वर्षाणि वनं वत्स्यामि।” एवं भ्रातुः सत्यं वचनं श्रुत्वा, रामः विस्मितः, नगरजनान् ग्रामजनांश्च दृष्ट्वा उवाच – “पितुः जीवतः प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, प्रदत्तं च, न मया, न भरतेन, प्रतिहन्तुं शक्यते। धर्मात् न विचलितव्यं मया, न च वनवासः निन्द्यः; कैकेय्या यथोक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। जानाम्यहम् भरतं धैर्यवन्तं, ज्येष्ठान् संमानयन्तं; अस्मिन्कर्मणि सर्वं सम्यक्, सत्ये स्थितस्य महात्मनः। यदा वनात् प्रतिनिवर्तिष्ये, धर्मे स्थितेन भ्रात्रा सह, तदा अहं भूमेः प्रभुः भविष्यामि। राजा च कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बद्धः; भरतः तं पितरं महात्मानं अनृतात् विमोचयतु।” एवमस्ति श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शताधिकदशोत्तरशततमः सर्गः। ततः महर्षयः, ऋषिगणाः, सिद्धाश्च, तयोः भ्रातृमेलनं दृष्ट्वा, अद्भुतं तेजः अपश्यन्, रोमाञ्चं च प्राप्नुवन्। तत्रापि अदृश्याः मुनिगणाः, सिद्धाश्च, तौ काकुत्स्थात्मजौ महात्मानौ स्तुत्वा, ऊचुः – “धन्यः सः येन द्वौ पुत्रौ धर्मज्ञौ, धर्मे च शक्तिमन्तौ जातौ; तयोः संवादं श्रुत्वा वयं सर्वे एवं पुत्रान् इच्छामः।” एवमस्ति श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे आदिकाव्ये श्रीमदायोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः।