नाभागस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्—अजः च सुव्रतः च। अजहः पुत्रः धर्मात्मा राजा दशरथः आसीत्। तस्य दशरथस्य त्वं ज्येष्ठः पुत्रः, रामः इति ख्यातः, राज्यस्य अधिकारी च। अतः, स्वं राज्यं स्वीकुरु, प्रजाः च पालनियाः, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषां ज्येष्ठः एव नृपतित्वं प्राप्नोति; यदा ज्येष्ठः अस्ति, तदा कनिष्ठः न राज्याभिषिक्तः भवति। अतः, त्वं आज्यं रघूणां सनातनं धर्मं स्वस्य वंशस्य च न लंघयितुम् अर्हसि; यथा पूर्वजैः महात्मभिः भूमिः रत्नमयी, विस्तीर्णा, शासिता, तथा त्वया अपि शासनीया। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य शतदशतमे सर्गे वाल्मीकिना आदिकाव्ये समाप्तिः। तदनन्तरं वसिष्ठः, राजपुत्रस्य रामस्य गुरुर्भूत्वा, धर्मयुक्तां वाणीं पुनः प्राह। अस्मिन्लोके त्रयः वरिष्ठाः वर्तन्ते—गुरुः, पिता, माता च, हे काकुत्स्थ। पितुः कृते पुत्रस्य जन्म भवति, गुरुणा तु विद्या दीयते, तस्मात् सः ‘गुरुः’ इति उच्यते। अहमपि तव पितुः गुरुः, तव च; मम वचनम् अनुयायि धर्मपथात् न च्यविष्यसि। अस्मिन्सभायाम्, गणेषु, द्विजेषु च, धर्मं पालयन् कश्चन न पापकृत् भवति। वृद्धायाः धर्मपथगामिन्याः मातुः वचनं न अवज्ञेयम्; तस्याः आज्ञां पालयन् धर्मात् न व्यभिचरति। भरतस्य याचमानस्य यथेष्टं कृत्वा, सत्यधर्मनिष्ठ त्वं आत्मनः अपि न व्यभिचरिष्यसि। एवं गुरुणा मधुरया वाचा उक्तः, रामः स्वयम् उपविष्टं वसिष्ठं प्रत्युवाच। यत् माता पिता च पुत्रस्य कुर्वन्ति, तत् कदापि न प्रतिपूर्त्यं शक्यते; मातुः पितुः कृतं न प्रतिदातुं शक्यते। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रदायनं, सदा प्रियवचनं, पालनं च, एतैः यथाशक्ति प्रतिकुर्वीत। स एव मे पिता दशरथः, राजा च; तस्य यद् आज्ञापितं, तत् अहं न अवमंस्ये। एवमुक्त्वा रामेण, भरतः महात्मा विषण्णः च, तत्क्षणं सारथिं अभ्यभाषत— शीघ्रं कुशासनं भूमौ विस्तारय; अहं स्वस्य ज्येष्ठभ्रातुः सम्मुखे यावत् सः मयि प्रसन्नः भवति, तावत् उपविशामि। अन्नं विना, अग्निं विना, धनं विना द्विजवत्, शरणे उपविश्य तिष्ठामि यावत् सः प्रत्यागच्छति। इति श्रुत्वा, सुमित्रा दुःखिता रामं दृष्ट्वा, कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा, स्वयम् उपविवेश। तदा रामः महात्मा तम् उवाच— किं त्वं, भरत, मम समीपे एव उपवेशितुम् इच्छसि? ब्राह्मणः एकस्मिन्पार्श्वे उपविशतु, पुरुषान् निग्रहात्; अभिषिक्तानां तु न काचित् उपवेशनविधिः अस्ति। उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, त्यज एतत् कठोरव्रतम्; शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, पुरीं श्रेष्ठाम्, राघव। भरतः तु उपविष्टः एव, सर्वान् नगरवासिनः ग्राम्यांश्च दृष्ट्वा, उवाच— किं न यूयं मम भ्रातरं धर्मज्ञं अनुशासथ? तदा नगरवासिनः ग्राम्याश्च तम् महात्मानं प्रत्युवाचुः— वयं काकुत्स्थं जानिमः; राघवः सम्यक् वदति। सः अपि पितुः आज्ञां पालनं कृत्वा महाशाली; तस्मात् वयं तं न प्रतिषेधितुं शक्ताः। एवं तेषां वचः श्रुत्वा, रामः उवाच— श्रुणुत मित्राणि धर्मदृष्ट्या यः वदति। एते द्वौ विषयौ सम्यग् श्रुत्वा, राघव, उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह आपः स्पृश। ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः वचनमिदम् उवाच— सभा, मन्त्रिणः, श्रेण्यः च मम वचनं शृण्वन्तु। न अहं पितरं राज्यं याचे, न मातरं आज्ञापयामि; न च अहं धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि पितुः आज्ञा कर्तव्या एव, अहं स्वयम् चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि। भरतस्य सत्यं वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा रामः विस्मितः, नगरवासिनः ग्राम्यांश्च दृष्ट्वा उवाच— यत् पित्रा जीवता प्रतिज्ञातं, दत्तं, प्रतिश्रुतं च, तत् मया वा भरतेन वा न निवर्तयितुं शक्यते। अहं धर्मात् न व्यभिचरिष्यामि; वनवासः अपि मया न गर्हणीयः; यत् कैकेय्या सम्यक् उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् एव। अहं जानामि भरतं धैर्यवन्तं, ज्येष्ठानां पूजकं, सत्यनिष्ठं च; अस्मिन्कर्मणि सर्वं सम्यक् एव। यदा अहं वनात् धर्मात्मना भ्रात्रा सह प्रत्यागमिष्यामि, तदा अहं तेन सह भूम्याः प्रधानपतिः भविष्यामि। राजा पित्रा प्रतिज्ञया कैकेय्याः प्रेरणया बद्धः; भरतः तं पितरं, महात्मानं, अनृतात् विमोचयतु। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य एकादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। तदा समागतयोः भ्रातृयोः, अप्रतिमतेजसोः, महान् ऋषिसंघः विस्मयम् अगच्छन्, रोमाञ्चं च प्राप्नुवन्। ततः सिद्धगणाः, मुनिगणाश्च, अदृश्याः सन्तः, काकुत्स्थयोः तयोः महात्मनोः स्तुतिं चक्रुः।