अम्बरीषस्य पुत्रः सत्यनिष्ठः वीर्यशाली च नहुषः अभवत्। नहुषस्य पुत्रः धर्मपरायणः नाभागः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ आस्ताम्—अजः सुव्रतः च। अजयः पुत्रः धर्मात्मा दशरथः राजा अभवत्। तस्य दशरथस्य ज्येष्ठः पुत्रः रामः प्रसिद्धः, तस्यैव उत्तराधिकारीः। अतः, हे राजन्, स्वं राज्यं स्वीकुरु, जनान् च पालनं कुरु। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषु ज्येष्ठः एव राजा भवति; यदा ज्येष्ठः अस्ति, तदा कनिष्ठः राज्याभिषिक्तः न भवति। अतः, रघूणां प्राचीनं धर्मं, स्वं च वंशधर्मं, अद्य न उल्लङ्घयितव्यम्; रत्नसम्पन्नां विस्तीर्णां पृथिवीं पूर्वैः महात्मभिः इव त्वं शासनं कुरु। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतदशसर्गः वाल्मीकिरामायणस्य प्रथममहाकाव्ये समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं प्रति उक्त्वा, राजपुरोहितः, धर्मयुक्तं अन्यं भाषणं आरभत्। अस्मिन् लोके जन्मनः त्रयः वृद्धाः सन्ति—गुरुः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थवंशज। पिता पुरुषं जन्मयति, गुरुः तं विद्याम् उपदिशति; अतः सः 'गुरुः' इति कथ्यते। अतः अहं तव पितुः गुरुः, तव च गुरुः अस्मि, हे रिपुसूदन; मम वचनं अनुगच्छन् धर्ममार्गात् न च्याविष्यसि। एते सभासदः, एते गणाः, द्विजातयः च, हे प्रिय, धर्मं अनुसृत्य तेषु, धर्ममार्गात् न च्याविष्यते। वृद्धायाः धर्मयुक्तायाः मातुः वचनं न अवज्ञेयम्; तस्याः आज्ञां शृण्वन् धर्ममार्गात् न च्याविष्यते। भरतस्य प्रार्थनां पूरयन्, हे राघव, सत्यधर्मनिष्ठः त्वं स्वात्मनः मार्गात् न च्याविष्यसि। एवम् गुरुणा मधुरं उक्तम् श्रुत्वा, राघवः स्वयं उपविष्टं वसिष्ठं उत्तमं नराणां प्रत्युवाच। माता-पिता यत् पुत्रे कृते, तत् कदापि प्रत्युपकर्तुं न शक्यते; मातुः पितुः कृतं न प्रतिदातुं शक्यते। यथा-यथा सामर्थ्यं अस्ति, स्नानवस्त्रदानैः, सदा प्रियवचनैः, पालनैः च, यथा-यथा प्रतिदानं शक्यते, तथा-तथा कर्तव्यम्। सः मम पिता दशरथः, राजा, प्रजनकः च; तस्य यत् आज्ञां मया लब्धम्, तद् न अवज्ञेयम्। रामे एवम् उक्ते, भरतः, शुद्धहृदयः, विषण्णः च, तुर्यं सारथिम् अभ्यधावत्। शीघ्रं कुशासनं भूमौ विस्तारय, हे सारथे; तत्र अहं आर्यस्य भ्रातुः सम्मुखं उपविष्टः तस्य प्रसादं यावत् प्रतीक्ष्ये। अन्नं विना, प्रकाशं विना, धनं विना, द्विजातिवत्, आश्रयस्य पुरतः शयिष्ये यावत् सः प्रत्यागच्छति। रामं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखितः, कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा, स्वयं तत्र शयितः। रामः, राजर्षिसर्वश्रेष्ठः, तं उवाच—किमर्थं, हे भरत, मम समीपे उपविष्टः असि? ब्राह्मणः एका पार्श्वे उपविश्य जनान् नियन्तुं शक्नोति, किन्तु अभिषिक्तानां विरोधाय न prescribed उपवेशनम् अस्ति। उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, कठोरं व्रतं त्यज; शीघ्रं आयोध्यां गच्छ, श्रेष्ठां नगरीं, हे राघव। भरतः तत्र उपविष्टः, नगरजनान् ग्रामजनान् च सर्वतः निरीक्ष्य, उवाच—किमर्थं आर्यं भ्रातरं न उपदिशथ? नगरजनाः ग्रामजनाः च महात्मनं प्रति प्रत्युवाचुः—ककुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः यथार्थं भाषते। सः अपि स्वपितुः आज्ञां पालयति; अतः वयं तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुं शक्नुमः। तैः उक्तं श्रुत्वा, रामः उवाच—धर्मदृष्ट्या मित्राणां वचनं शृणु। एतयोः कार्ययोः सम्यक् श्रुत्वा, राघवः, उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह जलं स्पृश। ततः, उत्थाय जलं स्पृशन्, भरतः उवाच—'सभायाः, मन्त्रिणां, शिल्पिनां च श्रुत्वा मम वचनम्। अहं पितरं राज्यं न याचे, मातरं न आज्ञापयामि, आर्यं राघवं धर्मज्ञं न अनुमन्ये। यदि पितुः आज्ञा कर्तव्या, तर्हि अहं स्वयम् वनं गच्छामि चतुर्दश वर्षाणि।' धर्मात्मा रामः भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः, नागरिकान् ग्रामजनान् च दृष्ट्वा उवाच—यत् जीवन् पितुः प्रतिज्ञाय दत्तं, तत् न मया न भरतेन न निवर्तयितुं शक्यते। धर्मविरुद्धं कर्तुं न युक्तम्; वनवासः अपि मया न तिरस्कर्तव्यः; यत् कैकेय्या यथोचितं उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्। भरतः धैर्यवान् वृद्धजनान् पूजयति; अस्मिन् कार्ये सर्वं सम्यक्, सः महात्मा सत्यनिष्ठः। यदा अहं वनात् धर्मात्मना भ्रात्रा सह प्रत्यागमिष्यामि, तदा तेन सह पृथिव्याः अग्रराजा भविष्यामि। राजा कैकेय्याः प्रेरणया मम प्रतिज्ञया बध्दः; भरतः तं महराजं पितरं असत्यात् विमोचयतु। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकादशसर्गः वाल्मीकिरामायणस्य प्रथममहाकाव्ये समाप्तः। ततः समागतयोः भ्रातृयोः अप्रतिमतेजसः दर्शनं दृष्ट्वा, महर्षयः विस्मिताः, रोमाञ्चं प्राप्नुवन्ति।