भगीरथस्य वंशे ककुत्स्थः अभवत्, येन ककुत्स्थवंशः प्रसिद्धः अभवत्। तस्य ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः अभवत्, यस्मात् रघुवंशः प्रसिद्धः अभवत्। रघोः पुत्रः बलवान्, कीर्तिमान्, मनुष्यभक्षकः च अभवत्, स भूलेखितः कल्माषपादः सौदासः इति विख्यातः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः अभवत्, यः पितुः बलं सम्प्राप्य सहस्रं सेनानां विनाशयामास। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः अभवत्, वीरः कीर्तिमान् च; सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरु: पुत्रः प्रशुश्रुकः, प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः, महातेजसा दीप्यमानः। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः, सत्ये च वीर्ये च स्थितः; नहुषस्य पुत्रः नाभागः, परमधर्मिष्ठः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ, अजः सुव्रतश्च; अजस्य पुत्रः धर्मात्मा दशरथः अभवत्। तस्य दशरथस्य ज्येष्ठः पुत्रः त्वम्, रामः इति प्रसिद्धः; अतः स्वं राज्यं स्वीकुरु, जनानां च पालनं कुरु, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषु ज्येष्ठः एव राजा भवति; ज्येष्ठे सति कनिष्ठः पुत्रः नाभिषिक्तः भवति। रघुवंशस्य, स्वस्य च वंशस्य, प्राचीनं धर्मं न उल्लङ्घयेत्; रत्नसमृद्धां विशालां भूमिं यथा पूर्वजैः तव शासितां, तथा त्वया अपि शास्यताम्। एवं श्रीमद्रामायणे आद्ये महाकाव्ये वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे शतदशदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं उक्त्वा, राजपुरोहितः, धर्मपूर्णं भाषणं पुनः अभाषत। अस्मिन लोके जन्मनः त्रीणि वृद्धानि भवन्ति—गुरुः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थनन्दन। पिता पुरुषं जनयति, हे नरश्रेष्ठ; गुरुः ज्ञानं ददाति, तस्मात् 'गुरुः' इति कथ्यते। अतः अहं तव पितुः गुरुः, तव च गुरुः, हे रिपुसूदन; मम वचनं अनुगच्छन् धर्ममार्गात् न विचलिष्यसि। एते सभायः, एते गणाः, द्विजातयः च, हे प्रिय, धर्मं अनुगच्छन् तत्र धर्ममार्गात् न विचलिष्यते। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनं न अवज्ञेयम्; तस्याः आज्ञां पालनं धर्ममार्गात् न विचलिष्यते। भरतस्य याच्ञां सम्पूर्ण्य, हे राघव, स्वात्मनः न विचलिष्यसि, सत्यधर्मपरायणः। एवं गुरुणा मधुरं उक्तः, राघवः स्वयं उपविष्टं वसिष्ठं उत्तमपुरुषं प्रत्युवाच। येन मातापिता पुत्रस्य यत् कुर्वन्ति, तत् कदापि सम्पूर्णं न प्रतिदातुं शक्यते; मातापितृकृतं कर्म न प्रतिपूर्त्यं। यथाशक्त्या दानेन, स्नानेन, वस्त्रप्रदानेन, सदा प्रियवाक्येन, पोषणेन च, यथाशक्ति प्रतिदत्तुं शक्यते। स मम पिता दशरथः, राजा, प्रजापति; तस्य यदाज्ञाप्राप्तं, तत् मया न अवज्ञेयम्। रामे एवं उक्ते, भरतः उदारहृदयः, विषण्णः, त्वरितं सारथिं उवाच। शीघ्रं कुशासनं भूमौ विस्तारय, हे सारथे; तत्र अहं भ्रातरं प्रियम् उपविश्य तस्य प्रसादं यावद् प्रार्थयिष्यामि। अन्नं विना, दीपं विना, वित्तं विना द्विजवद्, आश्रयस्य पुरतः शयिष्ये यावत् स प्रत्यागच्छति। रामं दृष्ट्वा, सुमित्रः शोकाकुलः, कुशासनं भूमौ स्थापयित्वा स्वयम् तत्र शयीत। रामः, राजर्षिसर्वश्रेष्ठः, तम् उवाच—किमर्थं, हे भरत, मम समीपे उपविष्टः असि? ब्राह्मणः एकस्मिन पार्श्वे उपविश्य जनान् निग्रहयति, किन्तु अभिषिक्तस्य विरोधार्थं उपवेशनियमः नास्ति। उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, कठोरं व्रतं त्यज; शीघ्रं अयोध्यां नगरश्रेष्ठां गच्छ, हे राघव। भरतः तत्र उपविष्टः नगरजनान् ग्रामजनान् च सर्वतः विलोक्य उवाच—किमर्थं मम भ्रातरं धर्मिष्ठं न उपदिशथ? नगरजनः ग्रामजनः च महात्मनं प्रत्युवाच—ककुत्स्थं वयं जानिमः; राघवः यथार्थं भाषते। स अपि महाभागः पितुः आज्ञां पालनं करोति; तस्मात् तम् प्रत्यक्षं न वर्तयितुं शक्नुमः। तेषां वचनं श्रुत्वा, रामः उवाच—एवं धर्मदृष्टिभिः मित्रैः वचनं शृणु। उभयम् एतद् यथावत् श्रुत्वा, राघवः उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह आपः स्पृश। ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः इदं वचनं उवाच—'सभायः, मन्त्रिणः, शिल्पिनः च मम वचनं शृण्वन्तु। न अहं पितरं राज्याय याचामि, न मातरं आज्ञापयामि; न राघवाय, धर्मविदे, अनुमतिं ददामि। यदि पितुः आज्ञा अनिवार्या, तर्हि अहं वनवासं चतुर्दशवर्षाणि करिष्यामि।' धर्मात्मा रामः भ्रातुः सत्यवचनैः विस्मितः नगरजनान् ग्रामजनान् च विलोक्य उवाच। यत् जीवन् पितुः प्रतिज्ञातं, प्रतिश्रुतं, दत्तं च, तत् न मया न भरतेन न प्रतिषिद्धुं शक्यते। मया धर्मात् न विचलनीयम्, न वनवासः निन्दनीयः; यत् कैकेय्या यथायोग्यं उक्तं, पित्रा च कृतं, तत् सम्यक् कृतम्।