श्रूयताम्, कथां पावनां रघुवंशस्य महात्मनां च। एकदा सगरो नाम नृपतिः आसीत्, यस्य कीर्तिः समुद्रखातनेन प्रसिद्धा। स यज्ञसमये महोत्सवान् कृत्वा प्रजाः स्ववेगेन संत्रासयामास। तस्य सगरस्य पुत्रोऽसमान्जः आसीत्, यः पापकृत्यैः जीवन्नेव पितरः निर्वासितः। असमान्जस्य वीर्यशालिः अंशुमान् नाम पुत्रः अभवत्; अंशुमानः दिलीपं जनयामास, दिलीपस्य भगीरथः पुत्रः अभवत्। भगीरथात् ककुत्स्थः अभवत्, येन ककुत्स्थवंशः ख्यातिम् आप। ककुत्स्थस्य रघुः पुत्रः, यस्य नाम्ना रघवः इति प्रसिद्धम्। रघोः पुत्रः बलवान्, यशस्वी, नरभक्षकः च, स कल्माषपादः सौदासः इति पृथिव्यां विख्यातः। कल्माषपादस्य शङ्खणः नाम पुत्रः, स पित्रा प्राप्तवीर्यः सहस्रसेनान्यः विनाशयामास। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, वीरः कीर्तिमान्; सुदर्शनस्य अग्निवर्णः पुत्रः, अग्निवर्णस्य शीघ्रगः अभवत्। शीघ्रगात् मरुः, मरोः प्रशुश्रुकः, प्रशुश्रुकस्य अम्बरीषः महातेजाः अभवत्। अम्बरीषस्य नहुषः, सत्यधृतिः वीर्यवान्; नहुषस्य नाभागः, धर्मात्मा। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ, अजः च सुव्रतः च; अजनः पुत्रः धर्मनिष्ठः दशरथः नृपः अभवत्। तस्य दशरथस्य त्वं ज्येष्ठः तत्रैव उत्तराधिकारी रामः इति ख्यातः। अतः राज्यं स्वकीयम् अंगीकुरु, प्रजाः च पालय, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषां ज्येष्ठः एव राजा भवति; ज्येष्ठे सति कनिष्ठः न तिष्ठति राजसिंहासने। रघूणां च स्वस्य च वंशस्य प्राचीनधर्मं अद्य न लंघयितुम् अर्हसि; यथा पूर्वजाः महीमणिं बहुधनां पृथिवीं च पालयन्ति, तथा त्वम् अपि पालय। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य शतदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं उक्त्वा, धर्मयुक्तां वाचं पुनः प्राह। लोके त्रयः वृद्धाः सन्ति—गुरुः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थकुलोद्भव। पिता हि जनयति, गुरुः विद्याम् उपदिशति, तस्मात् सः गुरु इति कथ्यते। अहम् अपि तव पितुः गुरुः, तव च, हे रिपुंसूदन; मम वाक्यानि अनुगम्य, धर्ममार्गात् न विचलिष्यसि। एते सभासदः, गणाः, द्विजातयः च, धर्ममार्गे स्थित्वा, न ह्यपेयुः सन्ति। वृद्धायाः धर्मनिष्ठायाः मातुः वचनम् अपि न अवज्ञातव्यम्; तस्या आज्ञां पालयन् धर्ममार्गात् न विचलति। भरतस्य याचमानस्य यद्वचनं तद् पूरयन्, स्वधर्मात् न प्रमाद्यसि, सत्यधर्मपरायण। एवं मधुरया वाचा आचार्येण उक्तः, रामः स्वयम् उपविष्टं वसिष्ठं प्रत्युवाच। यत् मातापित्रोः पुत्रस्य कृतं, तत् कदापि न प्रतिपूर्त्यते; मातृपितृकृतं न प्रतिपूर्त्यं शक्यते। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रं, सदा मधुरवचनं, पालनं च, एतेन यथाशक्ति प्रतिपूर्तिः क्रियते। स एव मे पिता दशरथः, राजा, प्रजनकः च; यद् यत् तस्य आज्ञां प्राप्नोमि, तद् न अवज्ञास्ये। एवमुक्ते रामेण, भरतः महात्मा शोकार्तः सुतरां सारथिम् इत्येव भाषते स्म। शीघ्रं कुशासनं मे भूमौ विस्तरय, सारथे; यावत् भ्राता मे तुष्टः भवति, तावद् तत्रैव उपविश्यस्मि। अन्नं विना, दीपं विना, धनहीनः द्विजवत्, शरणे शयेय यावत् रामः प्रत्यागच्छति। रामं दृष्ट्वा, सुमित्रा दुःखिता, कुशासनं भूमौ स्थाप्य, स्वयम् तत्र शय्याम् उपविशत्। रामः महायशाः राजर्षिः तम् उवाच—किं कारणं, भरत, मम समीपे उपवेशनस्य? ब्राह्मणः एकत्र उपविश्य जनान् निग्रहीतुं शक्नोति; अभिषिक्तानां तु नास्ति उपवेशनं प्रतिषेधाय। उत्तिष्ठ, पुरुषर्षभ, त्यज एतद् दारुणव्रतम्; शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, पुरीं श्रेष्ठां, राघव। भरतः तु उपविश्य एव, सर्वतः नगरजनान् ग्राम्यांश्च निरीक्ष्य, वचः प्रोवाच—किं मम भ्रातरं धर्मात्मानं न प्रबोधयथ? नगरजनाः ग्राम्याश्च महात्मनं भरतं प्रत्युवाचुः—वयं ककुत्स्थं जानिमः; राघवः सम्यग् भाषते। स अपि महाभाग्यवान् पितुः आज्ञां पालयति; तस्मात् तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुं शक्नुमः। एतद् वचनं श्रुत्वा, रामः उवाच—एवं धर्मदृष्ट्या मित्रवचनं शृणुध्वम्। एते उभे विषयौ सम्यक् शृण्वन्तः, राघव, उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह जलं स्पृश। ततः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा, भरतः वचनं उवाच—सभा, मन्त्रिणः, शिल्पिनः, शृण्वन्तु मे वचनम्। न अहम् पितरं राज्याय याचे, न मातरं शासनं ददामि; न च धर्मज्ञं राघवं अनुमन्ये। यदि पितुः आज्ञा कर्तव्या एव, अहम् एव वने चतुर्दशवर्षाणि वत्स्यामि। इति एषा पावनी रघुवंशचरिता, धर्मनिष्ठा, श्लाघ्या च कथा।