सागरस्य पत्नी द्विषन्ती सहभार्याया बालं नाशयितुम् इच्छन्ती तस्मै विषमदत्तवती। तेन विषेण सह स बालः जातः, स एव सागरः अभवत्। सागरः नाम राजा बभूव, यः सागरम् अपि अकण्टकं कृत्वा समुद्रस्य खननं कृतवान्। स यज्ञसमये महोत्सवं कृत्वा, स्वगौरवेण तान् जनान् कम्पितवान्। सागरस्य पुत्रः आसमञ्जः नाम्ना विख्यातः। स पापकर्मणा जीवन्नेव पितृणा निर्वासितः। तस्य पुत्रः अंशुमान् वीर्यशाली प्रसिद्धः अभवत्। अंशुमतः पुत्रः दिलीपः, दिलीपस्य च पुत्रः भागीरथः अभवत्। भागीरथात् ककुत्स्थः अभवत्, येन ककुत्स्थवंशः प्रसिद्धिम् आप्तः। ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, यस्मात् रघुवंशः इति नाम प्राप्तम्। रघोः पुत्रः बलशाली, कीर्तिमान्, मनुष्यभक्षकः च आसीत्, स कल्माषपादः सौदासः इति पृथिव्यां प्रसिद्धः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः, यः पितुर्वीर्यं प्राप्य, सहस्रसेनान्यः नाशितवान्। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः अभवत्। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः, प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः महातेजस्वी अभवत्। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः सत्यधृतिः वीर्यवान् च आसीत्। नहुषस्य पुत्रः नाभागः परमधार्मिकः अभवत्। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ अजः च सुव्रतः च। अजयः पुत्रः धर्मात्मा दशरथः आसीत्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः त्वम् एव, राम नाम्ना प्रसिद्धः। अतः स्वं राज्यं प्रतिगृह्य प्रजाः पालय, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषां ज्येष्ठः एव राजा भवति। ज्येष्ठे सति, कनिष्ठः न कदापि राज्याभिषिक्तः भवति। त्वं अद्य रघूणां सनातनं धर्मं स्ववंशस्य च न उल्लङ्घयेत्। यथा पूर्वजैः महात्मभिः नृपैः रत्नमयी विशालभूमिः पालिता, एवं त्वया अपि पालयनीया। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य शतदशोत्तरदशोऽध्यायः समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं उक्त्वा, राजपुत्रप्रियं धर्मयुक्तं वचनं पुनः उक्तवान्। अस्मिन्लोके त्रयः वरिष्ठाः सन्ति—गुरुः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थनन्दन। पिता मानवस्य जन्मदाता, गुरुः विद्यादाता, तस्मात् सः 'गुरु' इति कथ्यते। अतः अहम् अपि तव पितुः गुरुः, तव च, हे रिपुंसूदन। मम वचनानुगमनात् धर्ममार्गात् न विचलिष्यसि। सर्वासु सभासु, गणेषु, द्विजातिषु च, धर्मानुगमनेन कश्चन धर्ममार्गात् न अपसर्पति। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनम् अवमान्यं न कर्तव्यम्; तस्याः आज्ञापालनात् धर्मपथात् न पतति। भरतस्य प्रार्थनां कृत्वा त्वं स्वात्मानं न विहायसि, सत्यधृत्यां धर्मनिष्ठां च प्राप्स्यसि। एवं गुरुजनस्य मधुरं वचनं श्रुत्वा, रामः वसिष्ठं प्रत्युवाच। यत् पितरौ पुत्रस्य कुर्वतः, तत् कदापि न प्रतिपूर्तुम् शक्यते; मातुः पितुः कृतं न प्रतिदातुं शक्यम्। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रप्रदानं, सदा मधुरवचनं, पालनं च, एतेन एव तौ प्रतिपूर्तौ भवतः। स एव मे पिता दशरथः, राजा च प्रजापतिर्मम। तस्य यदाज्ञा प्राप्ता, सा मया न कदापि लङ्घनीया। एवं रामेण उक्ते, धर्मात्मा भरतः दुःखितः, सारथिं शीघ्रं इत्युक्तवान्। "कुशासनं भूमौ शीघ्रं विस्तारय," इति। "यावत् भ्राता मे प्रसन्नो न भवति, तावत् तत्र उपविश्यिष्ये।" अन्नं विना, दीपं विना, धनविहीनः द्विजवत्, शरणद्वारे शेषे, यावत् भ्राता प्रतिनिवर्तते। तं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखितः, कुशासनं भूमौ स्थाप्य, तत्रैव न्यपतत्। रामः महात्मा भरतम् उवाच—"किमर्थं त्वं मम समीपे उपविशसि? ब्राह्मणः एकस्मिन्पार्श्वे उपविश्य जनान् निगृह्णाति, अभिषिक्तानां तु काचित् विरोधोपवेशनियमः न अस्ति।" "उत्तिष्ठ, नरश्रेष्ठ, कठोरव्रतम् उत्सृज्य, शीघ्रं अयोध्यां गच्छ, राघव।" भरतः तु उपविश्य एव नगरजनान् ग्राम्यांश्च अपश्यत्, तान् उवाच—"किं मम भ्रातरं न प्रतिप्रेषयथ?" नगरजनाः ग्राम्याश्च तम् उत्तरं ददुः—"ककुत्स्थं वयं जानिमः, राघवः यथार्थं वदति। सः अपि पितुः आज्ञां पालयति, तस्मात् वयं तं प्रत्यक्षं न निवर्तयितुम् शक्ताः।" तद्वाक्यं श्रुत्वा रामः उवाच—"एवं धर्मदृष्टया मित्रवचनं शृणुत।" उभयं सम्यक् श्रुत्वा, राघवः उदतिष्ठत्, तेन सह जलं स्पृशतु। ततः उत्थाय जलं स्पृष्ट्वा, भरतः वचनमिदम् उक्तवान्—"सभाः, मन्त्रिणः, शिल्पिनः मम वाक्यं शृण्वन्तु।" "न अहम् पितरं राज्याय याचे, न मातरं आज्ञापयामि, न च धर्मज्ञं रामं अनुमन्ये।