साऽपि कमलदलायतलोचना, कमलकोषसदृशवर्णा, मुनिम् अभितः परिक्रम्य तस्याऽनुज्ञां प्राप्य हृष्टा स्वं गृहम् आगच्छत्। ततः सा पुत्रम् अपद्यत। किं तु तस्याः सपत्न्याः, प्रतिद्वन्द्विन्याः पुत्रनाशनकाङ्क्षिण्याः, तया तस्यै किञ्चिदौषधं दत्तम्। तेनैवौषधेन सह तस्याः पुत्रः जातः, स एव सगरः अभवत्। सगर इति राजा समुद्रं खुदित्वा यज्ञकाले महोत्सवं कृत्वा, स्वसौगत्येन तान् जनान् संत्रासयत्। तस्य सगरस्य पुत्रः असमञ्जः अभवत्, यः जीवन्नपि पित्रा दुष्कृत्यकारित्वात् निर्वासितः। असमञ्जस्य पुत्रः वीर्यशालिनाम् अंशुमान्, अंशुमतः पुत्रः दिलीपः, दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः। भागीरथात् ककुत्स्थः जातः, येन ककुत्स्थवंशः प्रसिद्धिम् आप। ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, येन रघुवंशः प्रवर्तितः। रघोः पुत्रः बलवान्, प्रख्यातः, नरभक्षः च, स एव कल्माषपादः, सौदासः इति लोके विख्यातः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः, स पितृवीर्यं प्राप्य सहस्राणि सेनानां विनाशयत्। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, स वीर्यवान् कीर्तिमान् च; सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः, प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः, स महातेजाः। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः, सत्यधृतिः, वीर्यसम्पन्नः; नहुषस्य पुत्रः नाभागः, धर्मात्मा। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ अजः च सुव्रतः च; अजनः पुत्रः धर्मात्मा दशरथः। तस्य त्वं ज्येष्ठः, उत्तराधिकारी च, राम इति लोके ख्यातः। तस्मात् स्वं राज्यं स्वीकरोतु, प्रजाः च पालय, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषां ज्येष्ठः एव राजा भवति; ज्येष्ठे सति कनिष्ठः नाभिषिच्यते। अद्य त्वं रघुवंशस्य, स्वस्य च कुलस्य, सनातनं धर्मं न उल्लङ्घयेत्; यथा पूर्वजैः मही रत्नवती, बहुविभवा च पालिता, तथा त्वया अपि पालनीया। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतदशाधिकदशोत्तरशततमः सर्गः वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये समाप्तः। ततः वसिष्ठः, राजपुरोहितः, रामं प्रति उक्त्वा, धर्मपूर्णां पुनरपि वाचं प्राह। अस्मिन्लोके जन्मना त्रयः गुरवः भवन्ति—आचार्यः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थकुलोद्भव। पिता पुत्रं जनयति, आचार्यः तं विद्यया संस्करोति, तस्मात् सः ‘गुरुः’ इति कथ्यते। अतः अहम् अपि तव पितुः आचार्यः, तव च, हे रिपुघ्न; मम वचनेन यः चरति, सः धर्ममार्गात् न विचलति। अस्यां सभायाम्, अस्मिन्सङ्घे, द्विजातिषु च, धर्मपालनेन कश्चन धर्मात् न व्यभिचरति। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनं न अवज्ञेयम्; तस्या आज्ञां पालयन् धर्मात् न च्यवते। भरतस्य याचमानस्य कामं पूरयन्, सत्यधृत, धर्मनिष्ठ, आत्मनः धर्मात् न व्यभिचरिष्यसि। एवं गुरुणा मधुरया वाचा उक्तः राघवः, उपविष्टं वसिष्ठं प्रति, उत्तमपुरुषः, प्रत्युवाच। मातापित्रोः यत्किंचिदपि पुत्रस्य कृते कृतं, तत् कदापि न प्रतिपूर्त्यते; मातृपितृकृतं कार्यं न प्रतिदत्तुं शक्यते। यथाशक्ति दानेन, स्नानेन, वस्त्रधारणेन, सदा प्रियवचनेन, पालननेन च, यथाशक्ति प्रतिकुर्वीत। मम पिता दशरथः, राजा, जन्मदाता; तस्य यदाज्ञापितं, तत् मया न लङ्घनीयम्। एवं रामेण उक्ते, भरतः महात्मा, दुःखितः, सारथिं प्रति आजुहाव। ‘शिग्रं कुशान् इह भूमौ प्रसारय,’ इति; ‘यावत् भ्राता प्रसन्नः स्यात्, तावत् तं प्रति उपविष्टो भविष्यामि।’ ‘अन्नरहितः, आलोकवर्जितः, वित्तविहीनः द्विजातिवत्, शरणस्य पुरतः शेष्ये यावद् रामः प्रत्यागच्छति।’ रामं दृष्ट्वा, सुमित्रः दुःखितः, तत्रैव कुशासनं प्रसार्य, स्वयम् उपविवेश। तं रामः महातेजाः, राजर्षिः, उवाच—‘किमर्थं, भरत, मम समीपे उपवेशनं इच्छसि?’ ‘ब्राह्मणः एकस्मिन्पार्श्वे उपवेशनं कुर्यात् नृणां निग्रहे, किन्तु अभिषिक्तानां तादृशं न विद्यते।’ ‘उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, कठोरं व्रतम् उत्सृज्य, शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, नगरश्रेष्ठम्, राघव।’ भरतः तु उपविष्ट एव, नगरजनान् ग्राम्यांश्च सर्वतः निरीक्ष्य उवाच—‘किं मम भ्रातरं न विज्ञापयथ?’ नागराः ग्राम्याश्च महात्मनः भरतस्य प्रत्युवाचुः—‘वयं ककुत्स्थं जानिमः; राघवः धर्म्यम् एव भाषते।’ ‘स अपि भाग्यवान् पितुर्वचनम् अनुवर्तते; तस्मात् तं प्रत्यक्षं न वाञ्छामः अपसारयितुम्।’ तत् श्रुत्वा रामः उवाच—‘एवं धर्मदृष्टया मित्राणां वचनम् अवधारयत।’ ‘एते द्वौ विषयौ सम्यक् श्रुत्वा, राघव, उत्तिष्ठ, महाबाहो, मया सह आपः स्पृश।’ ततः उत्थाय आपः स्पृष्ट्वा, भरतः इदं वचनम् अब्रवीत्—‘सभायाः, मन्त्रिणां, श्रेणीनां च मम वचनं शृणोतु।