त्रिशङ्कु-पुत्रः धुन्धुमारः आसीत्, तस्मात् धुन्धुमारात् महाबलः युवनाश्वः जातः। युवनाश्वस्य पुत्रः कीर्तिमान् मान्धातृः, मान्धातुः पुत्रः महाबलः सुसन्धिः अभवत्। सुसन्धेः द्वौ पुत्रौ अभवताम्—ध्रुवसन्धिः प्रसेंजितः च। प्रसिद्धस्य ध्रुवसन्धेः पुत्रः भरतः शत्रुनाशनः अभवत्। भरतस्य महाबाहोः पुत्रः असितः नाम्ना अभवत्; तस्मिन्नेव हयहेयाः तालजङ्घाः शशिबिन्दवः च प्रतिद्वन्दिनः राजानः उत्पन्नाः। सः राजा सर्वान् युद्धे प्रत्यगृह्णात्, किन्तु बहिर्निष्क्रान्तः अभवत्। सः पर्वतश्रेष्ठे रम्ये तपस्वी ब्राह्मणः इव निवसन् आसक्तः अभवत्। तत्र कथ्यते, तस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम्, उभे गर्भिण्यौ। एकया प्रतिद्वन्दिनीपुत्रस्य नाशाय गर्भनाशनम् औषधम् दत्तम्। हिमवतः पर्वते स्थितः भर्गवः ऋषिः च्यवनः तया कालिन्द्या सम्यक् अभिवादितः अभवत्। सः ऋषिः तस्याः पुत्रकामनां दृष्ट्वा उक्तवान्—“देवि, तव पुत्रः भविष्यति, महात्मा, लोके प्रसिद्धः, धर्मज्ञः, कुलप्रवर्तकः, शत्रुनाशनः।” सा हृष्टा ऋषिं प्रदक्षिणम् कृत्वा तस्य आशिषम् लब्ध्वा, पद्मपत्रनयना पद्मकोमलवर्णा, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, पुत्रं च प्रसूतवती। तदा सहपत्नी प्रतिद्वन्दिनीपुत्रनाशाय गर्भनाशनम् औषधम् दत्तवती; तेन औषधेन सह एव बालः जातः, सः सगरः अभवत्। सगरः नाम राजा समुद्रखातः अभवत्; यज्ञोत्सवे सम्पूर्णे सः अतिवेगेन जनान् सन्तापयामास। सगरस्य पुत्रः असमञ्जः अभवत्, यः जीवन् एव पित्रा दुष्कृत्यानि कृत्वा निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् वीर्यसम्पन्नः अभवत्; अंशुमानः दिलीपः पुत्रः अभवत्, दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः अभवत्। भागीरथस्य पुत्रः ककुत्स्थः, येन ककुत्स्थकुलं प्रसिद्धम् अभवत्; ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, यस्मात् रघवः इति नाम्ना वंशः प्रसिद्धः अभवत्। रघोः पुत्रः बलवान्, कीर्तिमान्, नरभक्षकः अभवत्, सः कल्माषपादः सौदासः इति पृथिव्याम् प्रसिद्धः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः, यः पित्र्यबलम् लब्ध्वा सहस्रसेनान् विनाशयामास। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, वीर्यवान् कीर्तिमान् च, सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः अभवत्। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरु-पुत्रः प्रशुश्रुकः, प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः महातेजस्वी अभवत्। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः, सत्यपरायणः वीर्यवान् च; नहुषस्य पुत्रः नाभागः, परमधर्मिष्ठः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ—अजः सुव्रतः च। अजस्य पुत्रः धर्मात्मा राजा दशरथः अभवत्। तस्य दशरथस्य ज्येष्ठः पुत्रः त्वम् रामः, प्रसिद्धः, तस्मात् स्वं राज्यं गृहाण, प्रजाः च पालय। सर्वेषु इक्ष्वाकुषु ज्येष्ठः एव राजा भवति; ज्येष्ठे सति कनिष्ठः राज्याभिषेकं न प्राप्नोति। तव कुलस्य रघुवंशस्य प्राचीनं धर्मं अद्य न लङ्घयितव्यम्; यथा तव पूर्वैः महात्मभिः राज्यं पालितम्, तथा त्वम् अपि रत्नसमृद्धां पृथिवीं राज्यं कुरु। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य दशशतदशमः अध्यायः वाल्मीकि-महर्षेः आदिकाव्ये समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं उक्त्वा, राजपुरोहितः, धर्मयुक्तं अन्यं भाषणम् आरब्धवान्। इह जन्मनः त्रीणि वरिष्ठानि सन्ति—गुरुः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थनन्दन। पिता पुरुषस्य जन्म ददाति, गुरुः ज्ञानं ददाति, तस्मात् ‘गुरुः’ इति कथ्यते। अतः अहम् तव पितुः गुरुः, तव अपि गुरुः, हे शत्रुनाशन; मम वचः अनुगच्छन् धर्ममार्गात् न विचलिष्यसि। एते सभासदः, एते गणाः, द्विजातयः च, हे प्रिय, धर्मानुगत्या तेषु धर्ममार्गात् न विचलिष्यति। वृद्धायाः धर्मात्मन्याः मातुः वचनम् न अवमन्येत; तस्या आज्ञाम् पालयन् धर्ममार्गात् न विचलिष्यति। भरतस्य याच्ञाम् पूरयन्, यः त्वाम् प्रार्थयति, हे राघव, तव स्वं धर्मं न त्यजसि, सत्यधर्मनिष्ठः त्वम्। एवं गुरुणा मधुरं उक्तः राघवः स्वयं उपविष्टं वसिष्ठं उत्तमं नराणाम् प्रत्युवाच। यत् माता पिता च पुत्रस्य कुर्यात्, तत् कदापि न प्रतिदेयम्; मातापितृकृतं कार्यं न प्रतिपूर्तिम्। यथाशक्ति दत्त्वा, स्नानवसनैः, सदा प्रियं वदन्, पोषयन् च, तेषां ऋणं यथाशक्ति प्रतिपूर्तिम्। सः मे पिता दशरथः, राजा, प्रजनकः; तस्य यत् आज्ञा मया लब्धा, सा मया न लङ्घिता भविष्यति। एवं रामे उक्ते, भरतः उदारात्मा, दुःखितः, त्वरितं सारथिम् अभ्युवाच। शीघ्रं कुशासनम् इह भूमौ विस्तारय, हे सारथे; अहम् भ्रातृश्रेष्ठस्य प्रसन्नतां यावत् न प्राप्नोमि, तावत् तस्य पुरतः उपविश्यिष्यामि। अहारः, अलोकः, अर्थहीनः द्विजः इव, निवासस्य पुरतः शयिष्ये यावत् सः प्रत्यागच्छति। रामं दृष्ट्वा, सुमित्रा दुःखिता भूमौ कुशासनम् स्थापयित्वा स्वयं तत्र शयिता। रामः राजर्षिः, तम् उवाच—“किम् भरत, मम समीपे उपविष्ट्वा त्वम् किम् कर्तुम् इच्छसि?