अनरण्यस्य महाबाहोः पुत्रः पृथुरभवत्। पृथोः प्रभवतः त्रिशङ्कुरभवत्, स वीरः सत्यप्रतिज्ञत्वात् स्वशरीरेण स्वर्गं गतवान्। त्रिशङ्कोः पुत्रो धुन्धुमारो नाम बभूव; तस्मात् धुन्धुमारात् बलवान् युवनाश्वः उत्पन्नः। युवनाश्वस्य पुत्रः श्रीमान् मान्धातृ, तस्मात् मान्धातुः पराक्रान्तः सुसन्धिः जातः। सुसन्धेः द्वौ पुत्रौ अभवताम्—ध्रुवसन्धिः च प्रसिद्धः प्रसेनजित् च। तस्मात् ध्रुवसन्धेः ख्यातः भरतः शत्रूनां संहरणकर्ता अभवत्। भरतात् महाबाहोः असितः नाम पुत्रः जातः। तस्मिन् प्रति, हैहयाः, तालजङ्घाः, शशिबिन्दवः च प्रतिद्वन्द्विनः राजानः उत्पेतुः। स राजा सर्वान् युद्धे प्रतिरोध्य, निर्वासितः अभवत्; स हिमवत्प्रधाने रम्ये गिरौ मुनिव्रतेन वसन् तपस्यत्येव। तस्य द्वे भार्ये उच्येते, उभे गर्भिण्यौ। तयोः एकया, प्रतिद्वारिण्याः गर्भं नाशयितुम्, गर्भपातकं औषधं दत्तम्। तत्र हिमवतः शिखरे भृगुवंशसम्भूतः महर्षिः च्यवनः वसति स्म। तं महर्षिं कालिन्द्या साभिवाद्य समुपागच्छत्। च्यवनः तां पुत्रकामां दृष्ट्वा उवाच—"सुभगे! पुत्रं प्राप्स्यसि, स महात्मा, लोके प्रसिद्धः, धर्मात्मा, गुणवान्, वंशकर्त्ता, रिपुघातकः भविष्यति।" सा हृष्टा मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, तस्य प्रसादं लब्ध्वा, कमलपत्रनयना, कमलकोशसन्निभा, स्वगृहं प्रत्येत्य पुत्रं प्रसूता। परं तस्याः सापत्नी, प्रतिद्वारिण्याः गर्भं नाशयितुम्, गर्भपातकं औषधं दत्तवती। तेन सह औषधेन सहैव पुत्रः जातः, स सगरः अभवत्। सगरो नाम राजा समुद्रं खनितवान्; स यज्ञसमये महोत्सवेषु त्वरया एतान् जनान् संत्रासयामास। सगरस्य पुत्रः असमञ्जः इति प्रसिद्धः, स जीवन्नेव पित्रा पापकर्मणः कारणात् निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम पराक्रान्तः, अंशुमानः पुत्रः दिलीपः, दिलीपस्य पुत्रः भागीरथः अभवत्। भागीरथात् ककुत्स्थः जातः, येन ककुत्स्थवंशः प्रसिद्धोऽभवत्; ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, यस्मात् रघुवंशः इति प्रसिद्धिः। रघोः पुत्रः बलवान्, ख्यातः, नरभक्षः, स कल्माषपादः सौदासः इति पृथिव्यां प्रसिद्धः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः, स पितुः बलं लब्ध्वा सहस्रसेनानीं विनाशयामास। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, स वीर्यवान् ख्यातिमान्; सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः; प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः, स महातेजाः। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः, स सत्यप्रतिष्ठितः, वीर्यवान्; नहुषस्य पुत्रः नाभागः, स परमधार्मिकः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ—अजः च सुव्रतः च; अजस्य पुत्रः धर्मात्मा राजा दशरथः अभवत्। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः त्वं रामः इति ख्यातः; अतः स्वं राज्यं गृहाण, प्रजाः च पालय, राजन्। सर्वेषां इक्ष्वाकूणां ज्येष्ठः एव राजा भवति; ज्येष्ठे सति कनिष्ठः नाभिषिच्यते। त्वं अद्य रघूणां पुरातनं धर्मं स्ववंशं च न लङ्घयेत्; यथा ते पूर्वजाः, तथा त्वं रत्नमयीं, विशालां पृथिवीं पालय। इत्ययं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं वसिष्ठः रामं संबोध्य, राजपुरोहितः, धर्मपूर्णं वाक्यं पुनरपि उवाच। "इह लोके त्रयः वरिष्ठाः सन्ति—आचार्यः, पिता, माता च, हे ककुत्स्थकुलिन! पिता पुत्रस्य जन्मदाता, आचार्यः तु विद्यां ददाति, तस्मात् स 'गुरुः' इति कथ्यते। अहं तव पितुः च तव च आचार्यः अस्मि, रिपुघातक; मम वचनं श्रुत्वा धर्ममार्गात् न विचलिष्यसि। अस्मिन् सभासु, गणेषु, द्विजातिषु च, धर्मपालनेन न कदापि धर्ममार्गात् विचलति। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनं न अवज्ञेयम्; तस्या आज्ञां पालयन् धर्ममार्गात् न च्यवते। भरतस्य प्रार्थनां पूरयन्, स त्वं आत्मानं न त्यजसि, सत्यधृत्यां धर्मे च स्थितः।" एवमुक्ते गुरुना मधुरया वाचा, रामः स्वयम् उपविष्टं वसिष्ठं प्रत्युवाच। "यत् पितरौ पुत्रस्य कुर्वतः, तत् कदापि प्रतिपूर्तुं न शक्यते; मातापित्रोः कृतं न प्रतिकर्तुं शक्यते। यथाशक्ति दानं, स्नानं, वस्त्रप्रदानं, सदा प्रियवचनं, पोषणं च कृत्वा, तेषां ऋणं यथाशक्ति प्रत्यर्प्यते। स मे पिता दशरथः, राजा, प्रजनकः; तस्य यदाज्ञापितं, तदहं न लङ्घिष्यामि।" एवमुक्ते रामेण, भरतः महात्मा, दुःखार्तः, तत्क्षणमेव सारथिम् उवाच—"कुषशयनं शीघ्रं मे भूमौ विस्तरय, सारथे! यावद्भ्राता मम तुष्टिं न गच्छति, तावत् अहं तस्य पुरतः उपविष्टः स्थास्यामि।" अनाहारः, अनालोकः, वित्तहीनः द्विजवत्, शरण्यस्य पुरतः शयेयम्, यावत् स प्रत्यागच्छति। तं दृष्ट्वा, सुमित्रा दुःखिता, कूशमय्यां शय्यां भूमौ स्थाप्य, स्वयम् अपि तत्र शय्यायाम् उपाविशत्।