अनरण्यस्य महात्मनः राज्ये वर्षधारा नियमिताः अभवन्, दुर्भिक्षं नासीत्, चौरः कश्चन नासीत्, धर्मिष्ठेषु जनेषु। अनरण्यात् महाबाहुः पृथुः राजा उत्पन्नः; पृथोः महात्मा त्रिशङ्कुः अभवत्, स वीरः सत्येन स्वशरीरेण स्वर्गं जगाम। त्रिशङ्कोः पुत्रः धुन्धुमारः प्रसिद्धः; धुन्धुमारात् महाबलः युवनाश्वः उत्पन्नः। युवनाश्वस्य पुत्रः प्रसिद्धः मान्धातृ; मान्धातृतः महाबलः सुसन्धिः अभवत्। सुसन्धेः द्वौ पुत्रौ, ध्रुवसन्धिः प्रसैनजित्च; प्रसिद्धस्य ध्रुवसन्धेः भरतः शत्रुनाशनः अभवत्। भरताद् महाबाहोः असितः नाम पुत्रः अभवत्; तस्मिन्नेव हयहेयाः तालजङ्घाः शशिबिन्दवः च प्रतिद्वन्दिनः समुत्थिताः। सर्वान् युद्धे प्रतिरोध्य, राजा वनवासः अभवत्, स पर्वते मुख्ये तपस्वी वासं चक्रे। तस्य द्वे पत्न्यौ गर्भिण्यौ आस्ताम्; एकया प्रतिस्पर्धायाः गर्भनाशाय औषधं दत्तम्। हिमवतः शिखरे भर्गवः ऋषिः च्यवनः निवसन्, कालिन्द्या प्रणम्य समीपं गतः। स तां पुत्रकामां दृष्ट्वा उवाच—"स्त्री, पुत्रं ते भविष्यति, महात्मा, लोके प्रसिद्धः, धर्मात्मा, कुलकारः, शत्रुनाशनः।" सा हर्षपूर्णा ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्य प्रसादं लब्ध्वा, पद्मपत्रनयना पद्मकोमलवर्णा, गृहं गत्वा पुत्रं प्रसूतवती। सहपत्नी गर्भनाशाय औषधं दत्त्वा, तेन औषधेन सह पुत्रः जातः—स सगरः अभवत्। सगरः नाम राजा समुद्रं खनितवान्; महोत्सवे यज्ञं कृत्वा, वेगेन जनान् त्रासितवान्। सगरस्य पुत्रः असमञ्जः अभवत्; स जीवन् पित्रा पापकृत्येण निष्कासितः। असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् प्रतापवान्; अंशुमानस्य पुत्रः दिलीपः, दिलीपस्य पुत्रः भगीरथः। भगीरथात् ककुत्स्थः अभवत्, येन ककुत्स्थवंशः प्रसिद्धः; ककुत्स्थस्य पुत्रः रघुः, येन रघुवंशः नाम्ना जातः। रघोः पुत्रः शक्तिमान्, प्रसिद्धः, नरभक्षकः, कल्माषपादः सौदासः इति ख्यातः। कल्माषपादस्य पुत्रः शङ्खणः, पितृबलं लब्ध्वा, सहस्रसेनान्यः विनाशितवान्। शङ्खणस्य पुत्रः सुदर्शनः, वीरः, प्रसिद्धः; सुदर्शनस्य पुत्रः अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य पुत्रः शीघ्रगः। शीघ्रगस्य पुत्रः मरुः, मरुस्य पुत्रः प्रशुश्रुकः; प्रशुश्रुकस्य पुत्रः अम्बरीषः, महातेजसा दीप्तः। अम्बरीषस्य पुत्रः नहुषः, सत्यप्रतिष्ठः, वीर्यवान्; नहुषस्य पुत्रः नाभागः, परमधर्मिष्ठः। नाभागस्य द्वौ पुत्रौ, अजः सुव्रतश्च; अजस्य पुत्रः धर्मात्मा राजा दशरथः। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः त्वं रामः प्रसिद्धः; अतः राज्यं स्वं गृहाण, प्रजाः पालय, राजन्। इक्ष्वाकुवंशे सर्वेषु ज्येष्ठः राजा भवति; ज्येष्ठे सति, कनिष्ठः राज्याभिषिक्तः न भवति। रघुवंशस्य प्राचीनं धर्मं, स्ववंशस्य च आज्ञां न उल्लङ्घयेत्; पृथिवीं रत्नसमृद्धां, विस्तीर्णां, पूर्ववत् पालय। इत्यायोध्याकाण्डस्य शतदशाधिकदशशततमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्ये आदिकाव्ये समाप्तः। ततः वसिष्ठः रामं उक्त्वा, राजपुरोहितः, धर्मयुक्तं भाषणं पुनः प्राह। "त्रयो वृद्धाः लोके जन्मनः, आचार्यः, पिता, माता, ककुत्स्थ। पिता पुरुषं जन्मयति, श्रेष्ठः; आचार्यः विज्ञानं ददाति, अतः 'गुरुः' इति कथ्यते। अतः अहं तव पितुः आचार्यः, तव च, शत्रुनाशन; मम वचनं यः अनुसरति, धर्ममार्गात् न विचलति।" "एते सभाः, एते गणाः, द्विजातयः च, प्रियः, धर्मानुसरणेन, धर्ममार्गात् न विचलति। वृद्धायाः धर्मिष्ठायाः मातुः वचनं न अवमन्येत्; तस्या आज्ञां पालनात् धर्ममार्गात् न विचलति। भरतस्य याचमानस्य कामं पूर्णं कृत्वा, राघव, आत्मानं न त्यजसि, सत्यधर्मनिष्ठः।" एवं गुरुणा मधुरं उक्ते, राघवः स्वयं उपविष्टं वसिष्ठं उत्तमं नराणां प्रत्युवाच। "यत् मातापिता पुत्रस्य कुर्वन्ति, तत् न कदापि प्रतिपूर्त्यं शक्यते; मातृपितृकृतं न प्रतिपूर्त्यं। यथाशक्ति दत्वा, स्नानेन वस्त्रेण, सदा प्रियं भाष्य, पोषणेन, तेषां ऋणं प्रतिपूर्त्यं यथासंभवम्।" "स मे पिता दशरथः, राजा, प्रजापतिः; यद् तस्य आज्ञां मया प्राप्तं, तत् न अवमन्येत्।" रामे एवं उक्ते, भरतः, उदारहृदयः, शोकसन्तप्तः, सारथिं आज्ञापयामास। "शीघ्रं कुशासनं मम भूमौ विस्तीर्णं कुरु, सारथे; अहं भ्रातरं समीपं उपविष्टः तस्य प्रसन्नतां प्रतीक्ष्य उपविश्यिष्यामि।" "अन्नं विना, दीपं विना, धनं विना, द्विजातिवत्, शरणं यावत् भ्राता प्रतिनिवर्तते, तावत् उपविश्यिष्यामि।" एवं श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे महर्षेः वाल्मीकिनः महाकाव्ये कथा प्रवहति।