रामः धर्मनिष्ठया स्वस्वरं गंभीरं चकार, सत्यस्य माहात्म्यं निरूपयन्। यथा जनाः सर्पान् दृष्ट्र्वा दूरं यान्ति, तथैव ते मिथ्यावादिनः जनान् त्यजन्ति। धर्मः लोके परमः, सत्यं च स्वर्गस्य मूलमिति श्रूयते। सत्यमेव लोकेश्वरः, लक्ष्मीः अपि सदा सत्ये तिष्ठति, सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितं, सत्यात् परं नास्ति किंचन। दानानि, यज्ञानि, होमानि, तपांसि च—एतानि सर्वाणि वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठितानि; तस्मात् सत्यमेव सेवनियम्। एकः पुरुषः लोकं पालयति, एकः कुलं रक्षति; एक एव नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। अतः अहं पितुः आज्ञां कथं न पालनियाम्? यः मया सत्यप्रतिज्ञा दत्ता, तेन अहं सत्यबन्धनः अस्मि। न लोभेन, न मोहात्, नाज्ञानात्, न च तमसा—न कदापि सत्यसेतुं भिंष्यामि, यः मया गुरवे सत्यप्रतिज्ञा दत्ता। श्रूयते, न देवाः न पितरः च स्वीकुर्वन्ति तस्य हविर्यस्य वाक् असत्यवती, मनः चपलम्, चित्तं च मिथ्या। अहं स्वयमेव एष धर्मः, एष सत्यम् आत्मनि पश्यामि; एष एव भारः महात्मनाम्। यदि क्षत्रियधर्मः अधर्मयुक्तः स्यात्, तर्हि तं परित्यजामि, यद्यपि स धर्मसंयुक्तः, यदि तं नीचाः, क्रूराः, लोभिनः, पापकर्मिणः आचरन्ति। त्रिविधं पापं भवति—कायेन कृतम्, मनसा चिन्तितम्, वाचा च असत्यं उक्तम्। भूमिः, कीर्तिः, यशः, श्रियः च—एतानि पुरुषं अन्विष्यन्ति, तं च स्वर्गस्थं पश्यन्ति; तस्मात् सत्यम् एव अनुवर्तितव्यम्। यदपि उत्तमं स्यात्, यदि त्वं मां आत्मन्यतिक्रमणाय उपदिशसि, तर्हि तत् न साधु; तथापि त्वया युक्तं उक्तम्—तस्मात् एतदाचर्यताम्। कथं अहं, गुरवे प्रव्राज्यां प्रतिज्ञाय, भरतस्य वचः पालयेयम्, गुरोः आज्ञां परित्यज्य? या प्रतिज्ञा मया गुरोः सन्निधौ कृताऽभूत्, सा दृढा; तदा कैकेयी महाराज्ञी अतीव प्रहृष्टा बभूव। एवं वनवासे स्थित्वा, शुद्धः नियताहारः च, पितॄन् देवांश्च मूलैः पुष्पैः फलं च सम्यग् यजन्ति। पञ्चेन्द्रियेषु तुष्टः, अनृतः न कदापि, धर्मनिष्ठः, यथोचितं कर्तव्यं विवेचयन्, जीवितमार्गं पालयामि। कृत्स्नं कर्मक्षेत्रम् उपलभ्य, यत् शुभं कर्तव्यम्, तत् आचरितव्यम्; अग्निः, वायुः, सोमः च—एते कर्मफलस्य भोक्तारः। शतयज्ञैः इन्द्रः स्वर्गं गतः, महर्षयः च घोरैः तपोभिः दिवं प्राप्तवन्तः। तदा, असह्यतेजाः राजपुत्रः, श्रुत्वा तानि नास्तिक्ययुक्तानि वचनानि, क्रुद्धः प्रत्युवाच। सत्यं, धर्मः, वीर्यं, भूतेषु दया, मधुरं वचनं, द्विजातीनां, देवतानां, अतिथीनां पूजनम्—एते स्वर्गमार्गः इति सत्पुरुषैः उक्तम्। एवं विषयं सम्यग् अवबुध्य, एकचित्तसमाधिना, ब्राह्मणाः सम्यक् धर्मं चरन्तः, स्वर्गं प्रार्थयन्ति, सदा जाग्रतः। पितरं तं कर्म निन्दामि, यः त्वां, दुष्टबुद्धिं, स्वीकृतवान्; यः एवं नास्तिकदृष्ट्या विचरति, स धर्ममार्गात् भ्रष्टः। चौरवत् एव नास्तिकः अपि; नास्तिक्यं तु सर्वेषां संदेह्यतमं, तस्मात् बुद्धिमान् न तेन सह सँगच्छेत्। पूर्वे अपि जनाः, अपि च अतिशयेन, शुभकर्माणि कृत्वा, इमं लोकं परं च जितवन्तः; तस्मात् ब्राह्मणाः, यज्ञदानानि एव शुभानि। धर्मनिष्ठाः, सज्जनसङ्गिनः, तेजस्विनः, दानधर्मपरायणाः, अहिंसकाः, निर्मलाः—एवं महर्षयः लोके पूज्यन्ते। एवं कुपिताय रामाय, महात्मने, स्थितधियसे, ब्राह्मणः पुनः सान्त्वपूर्वं सत्येन धर्मेण च प्रत्युवाच—'नास्तिकवचनं न वदामि, नाहं नास्तिकः, न च किञ्चिदस्ति; कालेन श्रद्धावान्, अन्यदा नास्तिकः अपि स्यात्। इदानीं स एव कालः प्राप्तः, यथा मया नास्तिक्यवचनं उक्तं; राम, त्वां प्रत्यावर्तयितुम्, तव च प्रियार्थम् एव एतदुक्तम्।' एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमः सर्गः समाप्तः। रामस्य क्रोधं दृष्ट्वा, वसिष्ठः तम् उवाच—'जाबालिः अपि लोके आगमनं गमनं च जानाति। स त्वां प्रत्यावर्तयितुम् एव तानि वचनानि उक्तवान्; इदानीं मम वचः शृणु, यथा जगतः उत्पत्तिः अभूत्। सर्वं जलमेव आसीत्, यत्र पृथिवी निर्मिता; तदा ब्रह्मा स्वयम्भूः देवैः सह उत्पन्नः। स वरोहरूपेण भूत्वा पृथिवीं उद्धृतवान्। स ब्रह्मा सनातनः, अव्ययः, स्वयम्भूः, आकाशात् जातः, आत्मसंयतान् पुत्रैः सहितः समग्रं जगत् सृजितवान्। तस्मात् मरीचिः जातः, मरीचेः कश्यपः पुत्रः। कश्यपात् विवस्वान्, विवस्वतः मनुः, मनोः पुत्रः इक्ष्वाकुः। स मनुः प्राचीनः प्रजापतिः, इक्ष्वाकवे इमां समृद्धां पृथिवीं प्रथमं दत्तवान्; तं जानिहि इक्ष्वाकुं अयोध्यायाः प्रथमतमं राजानम्। इक्ष्वाकोः प्रसिद्धः पुत्रः कुक्शिः; कुक्शेः विकुक्शिः वीर्यवान् अभवत्। विकुक्शेः बाणः महाबलः, बाणात् अनरण्यः महाबाहुः, यशस्वी च जातः। अनरण्यस्य राज्ये न कदापि वृष्टिदोषः, न दुर्भिक्षं, न च एकः अपि चौरः सन् धर्मिष्ठेषु। अनरण्यस्य पुत्रः पृथुः महाबाहुः, पृथोः त्रिशङ्कुः महराजः अभवत्; स वीर्यवान् त्रिशङ्कुः सत्येन स्वर्गं शरीरेण गच्छन् अभवत्।