रामः धर्ममूलं वार्तालापं ब्राह्मणैः सह समारभ्य, स्वधर्मनिष्ठां प्रतिपादयन्, तस्य मनसि विचारयति—यः अधर्मात्मा सन् धर्मात्मा इव दृश्यते, अशुद्धः सन् शुद्धत्वं दर्शयति, चिह्नरहितः सन् चिह्नयुक्तः इव प्रकटितः, दुष्चरित्रः सन् सदाचारवान् इव प्रतीतिः, सः कः स्यात्? यदि अहं धर्मरूपेण अधर्मं आचर्य, शुभं त्यज्य, सदाचारं उपेक्ष्य, लोकस्य मोहं करिष्यामि। कश्चित् विवेकी जनः, धर्माधर्मविज्ञः, मां लोकमध्ये पापकृतं, जनानां कलंकमिव मन्येत। कस्य आचरणं ददामि? केन उपायेन स्वर्गं प्राप्नुयाम्? यदेतत् अनृजु आचरणम्, तेन जीवन्, व्रतम् न सम्पूरयामि। सर्वः लोकः कामपथमेव अनुगच्छति; यथा राज्ञः आचारः, तथा जनस्य आचारः। सत्यं दया च राज्ञां नित्यधर्मौ; अतः राज्यं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्ये एव जगत् स्थिरम्। ऋषयः देवाश्च सत्यम् एव परमं मन्यन्ते; अस्मिन् लोके सत्यम् वदन् परमं पदम् प्राप्नोति। यथा जनाः सर्पेभ्यः भीताः, तथा असत्यवदिभ्यः; धर्मः लोके श्रेष्ठः, सत्यं स्वर्गस्य मूलम् उच्यते। सत्यं एव लोके प्रभुः; लक्ष्मीः सत्ये नित्यं वसति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्यात् परं न अस्ति। दानानि, यज्ञाः, होमाः, तपांसि—एतेषु सर्वेषु सत्यं वेदेषु प्रतिष्ठितम्; तस्मात् सत्यानुष्ठानं कर्तव्यम्। एकः जनः जगत् रक्षति, एकः कुलम् रक्षति; एकः नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। तस्माद् अहं पितुः आदेशम् न त्यजामि; सत्यम् प्रतिज्ञाय, सत्यबद्धः अस्मि। न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात्, न तमसः, सत्यस्य पुलिनम् न भङ्क्ष्यामि; गुरवे सत्यप्रतिज्ञां दत्तवान् अस्मि। श्रूयते—न देवाः, न पितरः, तस्य हविः गृह्णन्ति, यो मिथ्यावादी, छलबुद्धिः, चञ्चलचित्तः। अहं स्वात्मन्येव एतत् धर्मं, एतत् सत्यम् पश्यामि; आर्याणां भारः एतदर्थं वह्यते। यदि क्षत्रधर्मः अधर्मयुक्तः, तं त्यजामि; यद्यपि धर्मसंयुक्तः, यदि पापकृतः, क्रूरः, लोभी, दुष्टकर्मा आचरति। त्रिविधं पापं कर्तव्ये—शरीरेण, मनसा, वाचा; असत्यवचनं तु वाचा। पृथिवी, कीर्ति, यशः, श्रीः, स्वर्गस्थं पुरुषं अन्वेष्यन्ति; तस्मात् सत्यम् नित्यं अनुष्ठेयम्। उत्तमं अपि कार्यम् अनर्हं स्यात्, यदि त्वं, आर्य, मां त्यक्तुम् उपदिशसि; तथापि युक्तं वदसि—तस्मात् कुरु, भगवन्। कथं अहं, गुरवे वनवासं प्रतिज्ञाय, भरतस्य याच्ञां पूरयामि, गुरोः आदेशं परित्यज्य? गुरोः सन्निधौ कृतं व्रतं दृढम् आसीत्; तस्मिन् समये कैकेयी महाराज्ञी अत्यन्तं हर्षिता अभवत्। वनवासे स्थित्वा, शुद्धः, नियमिताहारः, पितरं देवांश्च पुष्पफलमूलैः तर्पयामि। पञ्चेन्द्रियेषु तृप्तः, जीवनमार्गं अनुवहामि, न छलवादी, सत्यनिष्ठः, कार्याकार्यविवेकी। कृतक्षेत्रे, शुभं कार्यं कर्तव्यम्; अग्निः, वायुः, सोमः, कर्मफलस्य भोगिनः। शतयज्ञकृतः देवेशः स्वर्गं गतः; महर्षयः तपसा स्वर्गं प्राप्ताः। तत् श्रुत्वा, धर्मविरुद्धं वचनम्, राजा पुत्रः, तेजस्वी, सहनं न शक्नुवन्, तं वचनं निन्दन् अब्रवीत्। सत्यम्, धर्मः, शौर्यं, जीवेषु दया, मधुरवचनम्, द्विजदेवातिथिपूजनम्—एतानि सत्पथं स्वर्गाय साधवः कथयन्ति। तत् सम्यक् विज्ञाय, एकचित्तत्वम् उपगम्य, ब्राह्मणाः सर्वधर्मान् यथायोग्यं आचरन्तः, परलोकं प्रार्थयन्ति, नित्यं जाग्रतः। पितुः कर्म दोषवत् मन्ये, यः त्वां, अधर्मनिष्ठं, अंगीकृतवान्; यः तथाविधः, नास्तिकः, धर्मपथात् च्युतः। यथा चौरः, तथा नास्तिकबुद्धिः; नास्तिक्यम् तस्य एव अवस्था; तस्मात् नास्तिकः सर्वेषु संदेह्यः, विद्वान् तं न सेवेत्। पूर्वे जनाः, अपि च श्रेष्ठतराः, शुभानि कर्माणि कृत्वा, इमं लोकं परलोकं च विजित्य, ब्राह्मणाः, हवनानि, यज्ञाः, तानि शुभानि। धर्मनिष्ठाः, आर्यसंगताः, तेजस्विनः, दानशीलाः, गुणिनः, अहिंसकाः, निर्मलाः—एवम् ऋषयः लोके पूज्यन्ते। रामः, क्रोधयुक्तः, महात्मा, स्थिरः, इदं वचनं उक्त्वा, ब्राह्मणः पुनः प्रत्युवाच, सत्यं, श्रद्धया, सौम्येन च। अहं न नास्तिकवचनं वदामि; न नास्तिकः अस्मि, न सर्वम् शून्यम्; कालम् विचिन्त्य श्रद्धावान् अभवं, अन्यकाले नास्तिकः स्याम्। इदानीं कालः आगतः, यथा नास्तिकवचनं उक्तम्; राम, तव प्रत्यावर्तनार्थं, तव प्रियार्थं, एतत् उक्तम्। एवं अयोध्याकाण्डस्य एकशतानवत्युत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामस्य क्रोधं दृष्ट्वा, वसिष्ठः तं उवाच—"जाबालिः अपि अस्य लोकस्य आगमपुनर्भवम् जानाति। प्रत्यावर्तनाय तानि वचनानि उक्तानि; अधुनाः, लोकस्य उत्पत्तिं शृणु। सर्वं जलमेव आसीत्, तत्र भूमिः निर्मिता; तदा ब्रह्मा स्वयम्भूः, देवैः सह, उत्पन्नः। ततः वराहरूपं गत्वा भूमिं उद्धृतवान्। ब्रह्मा नित्यः, अव्ययः, स्वयम्भूः, आकाशात् उत्पन्नः, स्वपुत्रैः सह, आत्मनिग्रहवान्, जगत् सर्वम् सृष्टवान्।