रामः तत्र स्थित्वा, प्रियार्थं कामसंयुक्तानि वाक्यानि श्रुत्वा, तानि धर्मरूपाणि सतीन्यधर्मार्थानि, हितरूपाणि सतीन्यहितानीव, प्रत्युवाच। स उवाच— "यः पुरुषः संयमवर्जितः, दुष्टकर्मा, भग्नशीलः च दृश्यते, स सत्पुरुषेषु न मान्यते। न खलु वीर्येण, न चात्मन्येव, केवलं शीलमेव पुरुषं प्रकाशयति, स शुद्धो वा अशुद्धो वा। यः नीचः सन्, उत्तमो भवति इति दृश्यते, अशुद्धः सन् शुद्धो इव, अलिङ्गः सन् लिङ्गीव, दुष्चरित्रः सन् साधु इव दृश्यते— सः यदि धर्मरूपेणाधर्मं आचरामि, सत्कर्म परित्यज्य, सदाचारं च विहाय, तदा लोके संकरः स्यात्। कश्चित् विवेकी धर्माधर्मवित् मां पापिष्ठं, लोकनिन्द्यं च मन्येत। कस्मै आचरितं ददामि? केन च स्वर्गं गमिष्यामि? यः ह्येवं वृत्त्या, सत्यत्यागयुक्तया जीवति, सः व्रतं न संपद्यते। सर्वं जगत् कामपथमेव अनुवर्तते; यथा राज्ञां चर्या, तथा प्रजाः अपि। सत्यं च दया च नित्यं राज्ञां धर्मः; तस्मात् सत्ये राज्यं प्रतिष्ठितम्, सत्ये च जगत् स्थितम्। ऋषयः देवाश्च सत्यं परमं मन्यन्ते; लोके हि सत्यम् वदन् परमां गतिं आप्नोति। यथा जनाः सर्पात् पलायन्ते, तथा अनृतवदात् अपि; धर्मः लोके परः, सत्यं च स्वर्गस्य मूलम् इति उच्यते। सत्यं एव लोकेश्वरः, लक्ष्मीः सत्ये नित्यं तिष्ठति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, न च सत्यात् परं विद्यते। दानं, यज्ञः, होमः, तपश्च—एतानि सर्वाणि सत्ये वेदेषु प्रतिष्ठितानि; तस्मात् सत्यम् एव अनुवर्तितव्यम्। एकः पुरुषः लोके रक्षति, एकः कुलं रक्षति; एकः नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। किमर्थं तर्हि अहं पितुः शासनं न पालनियं? प्रतिज्ञां सत्यम् उक्त्वा, सत्यबद्धः अस्मि। न लोभात्, न मोहात्, नाज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य सेतुम् अहं न भेत्स्यामि, यः गुरवे प्रतिज्ञां दत्तवान्। श्रुतं हि, न देवाः न पितरः च, तस्य हविर्दधते, यो मिथ्यावादी, छलयुक्तः, चपलचेताः। अहं स्वयम् एष धर्मः, एष सत्यं, आत्मनि पश्यामि; इदमेव हि भारं साधूनां वहन्ति। क्षत्रधर्ममपि, यदि अधर्मयुक्तं भवति, त्यजामि; यद्यपि धर्मसंयुक्तं स्यात्, यदि पापैः, क्रूरैः, लोभैः, दुष्कर्मभिः आचर्यते। त्रिविधं पापं कुर्वन्ति जनाः—कायेन दुष्कर्म, मनसा दुष्कल्पना, वाचा अनृतवचनम्। पृथिवी, कीर्तिः, यशः, श्रीः च, पुरुषं अभिगच्छन्ति; ते च स्वर्गस्थं पश्यन्ति; तस्मात् सत्यम् एव अनुवर्तितव्यम्। यदपि उत्तमं मन्यसे, यदि त्वं मां स्वयम् अवमन्य, तर्हि तत् अप्यनर्हं; तथापि त्वं युक्तं वदसि, तस्मात् एतत् कुरु, भगवन्। कथं अहं, गुरवे प्रतिज्ञां कृत्वा, भरतस्य याच्ञां समनुयास्यामि, गुरोः शासनं परित्यज्य? या प्रतिज्ञा गुरोः साक्षात् कृतवती, सा दृढा आसीत्; तदा कैकेयी महाराज्ञी परमं हृष्टा अभवत्। एवं वनवासं कृत्वा, शुद्धः संयतः, मिताहारः, पितृदेवान् पितृन् च मूलैः, पुष्पैः, फलैः च पूजयामि। पञ्चेन्द्रियसंयुक्तः सन्तुष्टः, अनृतवर्जितः, सत्यनिष्ठः, कर्तव्यकर्तव्यविवेकी, जीवितमार्गं वहामि। एतद् कर्मक्षेत्रं प्राप्य, यानि शुभानि कर्माणि, तानि कर्तव्यानि; अग्निः, वायुः, सोमः च, तेषां कर्मणां फलं प्राप्नुवन्ति। इन्द्रः, शतयज्ञैः कृत्वा, स्वर्गं गतः; महर्षयः च, घोरं तपः कृत्वा, स्वर्गं प्राप्तवन्तः। तदा, तस्य वाक्यानि नास्तिक्ययुक्तानि श्रुत्वा, न सहमाणः, तेजस्वी, राजपुत्रः, तानि वचनानि तिरस्कृत्य, प्रत्युवाच। सत्यं, धर्मः, वीर्यं, भूतानां दया, प्रियवचनता, द्विजदेवतात्मिथ्यादिपूजनम्—एतानि धर्मज्ञैः स्वर्गस्य मार्गः इति निर्दिष्टानि। एवं सम्यग् विचार्य, एकनिष्ठा बुद्ध्या, ब्राह्मणाः, सर्वधर्मान् यथावत् आचरन्तः, परलोकगमने यतन्ते, सततं जाग्रतः। पितुः तद् कर्म अहं निन्दामि, यः त्वां, अधर्मनिष्ठां, स्वीकृतवान्; यः एवं मन्यते, सः नास्तिकः, धर्मात् च्युतः। यथा चौरः, तथा एव एवंविधः; नास्तिक्यम् एव तद्वत् ज्ञेयम्; तस्मात्, सर्वेषां जनानां मध्ये, नास्तिकः सर्वतः सन्देह्यः; बुधैः तेन सह न सहवासः कर्तव्यः। पूर्वे अपि, अतिपूर्वे अपि, बहूनि शुभानि कर्माणि कृत्वा, इमं लोकं परं च विजित्य, ब्राह्मणाः यज्ञदानादिकं शुभमिति मन्यन्ते। धर्मनिष्ठाः, साधुसंयुक्ताः, तेजस्विनः, दानशीलधर्मप्रधानाः, अहिंसकाः, निर्मलाः—एवं ऋषयः लोके पूज्यन्ते। एतेषु रामेण, क्रुद्धेन, महात्मना, धृतात्मना, उक्ते वचने, ब्राह्मणः पुनः प्रत्युवाच, सत्यं, श्रद्धया, मृदुना च भावेन। "नाहं नास्तिकवचनानि ब्रवीमि; नाहं नास्तिकः, न च किञ्चिदस्ति एव; कालं विचिन्त्य श्रद्धावान् जातः, अपरकाले पुनः नास्तिकः स्याम्। इदानीं च स एव कालः प्राप्तः, यथा अहं नास्तिक्यं वदामि; राम, त्वां निवर्तयितुम्, प्रियार्थं च, इत्येव अहम् उक्तवान्।" एवं श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनशततमः सर्गः समाप्तः। अथ रामस्य कोपं दृष्ट्वा, वसिष्ठः तम् उवाच—"जाबालिः अपि लोके आगमापायज्ञानवान्।