एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतस्य प्राचीनस्य पुण्यस्य रामायणस्य अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः, सत्यपराक्रमेषु श्रेष्ठः, जबालिना उक्तं श्रुत्वा, भक्त्या युक्तः, अविचलितबुद्धिः च, प्रत्युवाच। सः अब्रवीत्—“त्वया मम प्रीत्यर्थं यदिहोक्तं तत् धर्मरूपेण प्रतियाति, परन्तु न तद्वस्तुतः धर्मः, न च तद्वस्तुतः हितकरम्। यः पुरुषः संयमविहीनः, पापकर्मनिरतः, चरित्रभ्रष्टः च दृश्यते, सः सत्पुरुषैः न पूज्यते। न खलु, आर्यः वा अनार्यः, वीरः वा आत्मनिष्ठः, चरित्रमेव तं पुरुषं प्रकाशयति, शुद्धोऽपि वा अशुद्धः। यः अनार्यः सन् आर्यवद् दृश्यते, अशुद्धः सन् शुद्धवद् दृश्यते, अलिङ्गः सन् लिङ्गवद् दृश्यते, दुष्टाचारः सन् साधुवद् दृश्यते—यदि अहम् अधर्मं धर्मरूपेण आचरन्, हितं त्यक्त्वा सदाचारं च विहाय, लोकस्य संकरं कुर्याम्। कश्चित् विवेकी धर्माधर्मवित् मां लोके पापकृतं जनानां कलङ्कभूतमिति मन्येत। कस्य वा अहम् आचारं ददामि, केन वा स्वर्गं प्राप्स्यामि? एतेन वृत्तेन, यत्र नास्ति सत्यनिष्ठा, व्रतम् अपि न सम्पद्येत। सर्वं हि जगत् कामपथमेव अनुवर्तते; यथा राज्ञां आचारः, तथा एव प्रजाः। सत्यं दया च राज्ञां सनातनधर्मौ; तस्मात् राज्यं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्ये च जगत् स्थितम्। ऋषयश्च देवाश्च सत्यं परमं मन्यन्ते; यस्मात् लोके सत्यम् वदन् परमां गतिं प्राप्नोति। यथा जनाः सर्पेभ्यः पलायन्ते, तथा असत्यवादिभ्यः; धर्मः लोके परमः, सत्यं च स्वर्गस्य मूलं स्मृतम्। सत्यमेव लोकेश्वरः; लक्ष्मीः सत्येन नित्यं सह वसति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, न च सत्यात् परं किञ्चित् अस्ति। दानानि यज्ञाः होमाः तपांसि च—सर्वे वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठिताः; तस्मात् सत्यम् एव अनुवर्तव्यम्। एकः पुरुषः जगत् रक्षति, एकः कुलं रक्षति; एकः नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। कथं तर्हि पितुः आदेशं न पालनियम्? मया सत्यम् उक्तं व्रतम् दत्तम्, तेन सत्यबन्धनः अस्मि। न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य सेतुं न भिनद्मि, यः गुरवे सत्यं व्रतम् दत्तवान्। श्रूयते, न देवाः न पितरः तस्य हविर्भागान् गृह्णन्ति, यो मिथ्यावादी, कपटी, चञ्चलचित्तः च। अहम् अपि एष धर्मः, एष सत्यम्, आत्मनि एव पश्यामि; एष एव भारः महात्मनाम्। यदि कश्चित् क्षात्रधर्मः अधर्मसंयुक्तः स्यात्, तं त्यजामि—यद्यपि सः धर्मेण सह संयुक्तः—यदि सः नीचैः, क्रूरैः, लोभिभिः, पापकर्मभिः आचर्यते। त्रिविधं पापं कुर्वन्ति जनाः—कायेन, मनसा, वाचा च मिथ्यावदन्तः। पृथिवीः, कीर्तिः, यशः, श्रीः च पुरुषम् अन्विष्यन्ति; स्वर्गस्थं च पश्यन्ति; तस्मात् सततम् सत्यम् एव आचरितव्यम्। यदपि उत्तमं स्यात्, तदपि अनर्हं स्यात् यदि त्वम्, आर्य, मां आत्मनं वियोजयितुम् उपदिशसि; तथापि त्वया युक्तं उक्तम्—तत् कुरु, भगवन्। कथं अहम्, गुरुं प्रति प्रतिज्ञाय वनवासं, भरतस्य याचनां पूरयेयम्, गुरोः आज्ञां परित्यज्य? या प्रतिज्ञा गुरोः साक्षात् मया कृताऽभूत्, तदा कैकेयी महाराज्ञी अपि अतीव प्रमुदिता। एवं वनवासे स्थित्वा, शुद्धः, नियताहारः च, पितॄन् देवांश्च मूलैः पुष्पैः फलैः च पूजयामि। पञ्चेन्द्रियनिग्रहसन्तुष्टः, अनृतनिष्ठः, सत्यप्रतिज्ञः, कर्तव्यकर्तव्यविवेकी च अहम्। इदं कर्मक्षेत्रं प्राप्य, यानि शुभानि कर्माणि कर्तव्यानि, तानि एव कर्तव्यानि; अग्निः, वायुः, सोमः च तेषां कर्मणां फलं प्राप्नुवन्ति। इन्द्रः शतयज्ञैः स्वर्गं गतः; महर्षयश्च घोरं तपः कृत्वा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। एवं श्रुत्वा, तेषां नास्तिक्ययुक्तं वचनं सहनं न अशक्नुवन्, तेजस्वी रामः तदा तेषां वचः निन्दन् उवाच। सत्यं, धर्मः, वीर्यम्, जीवेषु दया, प्रियवादिता, द्विजदेवातिथिपूजनं च—एते स्वर्गपथाः सत्पुरुषैः उक्ताः। एवं सम्यग्विविच्य, एकनिष्ठः च, ब्राह्मणाः सर्वधर्माणि यथावद् आचरन्तः, परलोकमिच्छन्ति, सततम् अप्रमत्ताः। पितुः तं कर्म निन्दामि, यः त्वां, अधर्मनिष्ठं, स्वीकृतवान्; यः एवं बुद्ध्या कर्म करोति, सः नास्तिकः, धर्मपथात् च्युतः। यथा चौरः, तथा एषः; नास्तिक्यं तस्य अवस्थायाः समम्; तस्मात् नास्तिकः सर्वेषां संदेह्यः, न तेन सह साधुभिः सहवासः कर्तव्यः। पूर्वे त्वद्वन्तः, अपि च अतिशयिनः, अनेकानि शुभानि कर्माणि कृत्वा, इमं लोकं परं च विजित्य, यशः प्राप्नुवन्ति; तस्मात्, ब्राह्मणाः, दानयज्ञादयः शुभाः एव। धर्मनिष्ठाः, सत्संगयुक्ताः, दीप्तिमन्तः, दानशीलधर्मप्रधानाः, अहिंसकाः, निर्मलाः—एवं ऋषयः लोके श्रेष्ठाः पूज्यन्ते। एवं रामेण क्रुद्धेन उक्तं वचः श्रुत्वा, महात्मा, स्थिरधीरः ब्राह्मणः पुनः प्रत्युवाच, सत्येन, श्रद्धया, सौम्यया च वाचा। न अहम् नास्तिकवचनं भाषे, न च नास्तिकः अस्मि, न च किञ्चिद् एव नास्ति; कालं समीक्ष्य पुनः श्रद्धावान् अभवम्; अन्यस्मिन् काले नास्तिकः अपि स्याम्। अद्य तु सः कालः प्राप्तः, यथा नास्तिकवचनं उक्तम्; किन्तु, राम, त्वां प्रत्यावर्तयितुम्, तव च प्रीत्यर्थं, एतत् उक्तम्।