जाबालिः रामं प्रति धर्मार्थसहितं तत्त्वज्ञानपूर्वकं वक्तुम् आरब्धवान्। स उवाच—पितरः एव बीजमात्रं भवन्ति, श्वेतरक्तरूपेण रेतसा च, मातुः गर्भे सम्यग् संयोगेन एव मनुष्यस्य जन्म भवति। सः नृपः स्वगतिकं स्थानं गतवान्, यः मृत्युलोकस्य धर्मः, तत्र त्वं व्यर्थं शोचसि। ये लोके अर्थधर्मपरायणाः, तेषां दुःखं करोमि, न तु अन्येषां, यतः ते दुःखानन्तरं विनाशं यान्ति मृत्यौ। जनाः अष्टका-श्राद्धादिकं पितृयज्ञं कुर्वन्ति, पितृभ्यः इति मन्यन्ते; परं मृतः किं खादेत्, यः अपच्यते एव अन्नं तस्य भवति। यदि यः अत्र खादति, तस्य अन्नं अन्यस्मै देहे प्राप्नुयात्, तर्हि प्रवासीजनाय अपि श्राद्धं दातुं शक्येत, किन्तु तत् अमेध्यं स्यात्। एतानि शास्त्राणि मनीषिभिः दानप्रोत्साहनाय एव रचितानि—यज्ञं कुरु, दीयतां, दीक्ष्यस्व, तपस्व, त्यज—इति। अतः, हे बुद्धिमन्, ‘नास्ति परलोकः’ इति निश्चयं कृत्वा, प्रत्यक्षं धर्मं आचर, अप्रत्यक्षं त्यज। एवं सर्वजनस्वरूपं ज्ञात्वा, भरतस्य वचनेन राज्यं स्वीकुरु। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एतेषां जाबालिवचनानां श्रवणात् अनन्तरं, सत्यपराक्रमः रामः, भक्तिपूर्वकं स्थिरबुद्ध्या प्रत्युवाच। स उवाच—त्वया मम प्रियकामनया धर्मरूपेण अप्राकृतं वचनं उक्तम्, यत् सत्यमिव दृश्यते, परन्तु न सत्यम्। असंयतः, दुष्टकर्मा, भग्नशीलः पुरुषः, सत्पुरुषैः न पूज्यते। गुणवान् वा, निर्गुणः वा, वीरः वा, आत्मदृक् वा, केवलं शीलमेव पुरुषस्य प्रकाशयति, शुद्धः वा अशुद्धः वा। यो दुष्टः सन् साधुर्भवति, अशुद्धः सन् शुद्ध इव, लिङ्गहीनः सन् लिङ्गीव, दुष्चरितः सन् साधुवद् दृश्यते—यदि अहम् अपि धर्मरूपेण अधर्मं चरामि, शुभं परित्यजामि, सदाचारं विहाय, तर्हि लोके संकरः स्यात्। कोऽपि विवेकी धर्माधर्मवित् मां लोके दुष्टं, कुलपांसनं मन्येत। किं कर्म कुर्वन् स्वर्गं प्राप्स्यामि? कस्य वा आचरणं दास्यामि? यः धर्ममार्गः असत्येन, अनृतेन, निष्ठायाः अभावे कृतेन, तेन व्रतेन न सिद्धिम् आप्नोमि। सर्वं जगत् कामपथमेव अनुगच्छति; यथा राज्ञां आचारः, तथा प्रजाः अपि। सत्यं च दया च राज्ञां शाश्वतं धर्मद्वयं; सत्ये एव राज्यं प्रतिष्ठितम्, सत्ये एव जगत् स्थितम्। ऋषयः देवाश्च सत्यं परमं मन्यन्ते; सत्यवक्ता एव लोके परमां गतिं प्राप्नोति। यथा जनाः सर्पात् पलायन्ति, तथा अनृतवक्तुः अपि पलायन्ति; धर्मः एव लोके श्रेयः, सत्यं स्वर्गस्य मूलम् उक्तम्। सत्यमेव लोकेश्वरः, लक्ष्मीः अपि सदा सत्ये तिष्ठति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्यात् परं न अस्ति। दानं, यज्ञः, होमः, तपः—सर्वं वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठितम्; अतः सत्यम् एव अनुवर्तव्यं। एकः एव पुरुषः जगत् रक्षति, एकः एव कुलं रक्षति; एकः एव नरकं पतति, एकः एव स्वर्गे पूज्यते। किं तर्हि, अहम् पितुः आज्ञां न पालयामि? यत् व्रतं मया सत्येन प्रतिज्ञातम्, तेन सत्यानुबन्धेन बद्धः अस्मि। न लोभेन, न मोहात्, न अज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य सेतुं न भिन्द्यामि; गुरुं प्रति सत्यप्रतिज्ञां दत्तवान् अस्मि। श्रूयते—न देवा न पितरः अपि असत्यवाचिनः, छलिनः, चपलमनसः हविर्ग्राहिणः भवन्ति। अहम् अपि आत्मन्येव एषं धर्मं, एतत् सत्यं पश्यामि; सत्पुरुषैः भारः अस्यैव हेतोः धार्यते। यदि क्षात्रधर्मः अधर्मः स्यात्, तर्हि अहम् तं त्यक्ष्यामि, धर्मसंयुक्तमपि, यदि पापैः, क्रूरैः, लोभिभिः, दुष्कृतिभिः आचर्यते। त्रिविधं पापं—कायेन दुष्कृत्य, मनसा चिन्तयित्वा, वाचा अनृतं वदित्वा। पृथिवी, कीर्ति, यशः, लक्ष्मीः—एते सर्वे पुरुषं अन्विष्यन्ति, तं स्वर्गस्थं पश्यन्ति; अतः सदा सत्यं आचरितव्यम्। यद्यपि उत्तमं स्यात्, तथापि यदि त्वं मां आत्मनं त्यक्तुम् उपदिशसि, तर्हि तद् न योग्यं; तथापि त्वया युक्तं वचनं उक्तम्—तत् कुरु, भगवन्। कथं अहम्, गुरोः सन्निधौ प्रतिज्ञातं वनवासं त्यक्त्वा, भरतस्य वचः स्वीकरोमि? या प्रतिज्ञा गुरोः सन्निधौ कृतवती, तदा कैकेयी महाराज्ञी प्रमोदिता। एवं वनवासे स्थित्वा, शुद्धः नियताहारः, मूलफलपुष्पैः पितृन् देवान् च तर्पयामि। पञ्चेन्द्रियेषु तुष्टः, अनृतं विना, सत्यव्रतः, यत्कर्तव्यं, यन्न कर्तव्यं इति विवेकी, जीवनमार्गं चरामि। एवं कर्मभूमिं प्राप्तः, शुभानि कर्माणि कर्तव्यानि; अग्निः, वायुः, सोमः—एते कर्मफलभाजः। इन्द्रः शतयज्ञैः स्वर्गं गतः; महर्षयः घोरं तपः कृत्वा स्वर्गं गताः। एवं जाबालिवचनानि श्रुत्वा, रामस्य तेजः सहस्रगुणं दीप्तम्; स धर्मनिन्दायुक्तं तद्वचनं असह्यं मन्यते स्म, तदा सः प्रत्युवाच। सत्यं, धर्मः, वीर्यम्, प्राणिषु दया, प्रियं वचनं, द्विजातिदेवातिथिपूजनम्—एतानि सत्पुरुषैः स्वर्गमार्गे निर्दिष्टानि।