तदा जाबालिः रामं प्रज्वलितविवेकं धर्मनिष्ठं च दृष्ट्वा सान्त्वनपूर्वकं वाक्यमुवाच। ‘‘राम, यो जनः मातरं पितरं च स्वजनत्वेन गृह्णाति, स नूनं प्रमत्तः स्यात्; वस्तुतः कस्यापि कश्चिद् न स्वजनः। यथा कश्चित् पुरुषः अन्यं ग्रामं गच्छन् किञ्चित्कालं तत्र वसति, अनन्तरं तद्वासं परित्यज्य अन्यत्र गच्छति, एवं जनानां पितरौ मातरं च गृहं च केवलं तात्कालिकं निवासस्थानं भवन्ति; तेषु साधवो न स्पृहयन्ति। अतः, काकुत्स्थ, त्वं पितुः राज्यं परित्यज्य दुःखदं कठिनं कंटकयुक्तं मार्गं न प्रतिपद्यस्व। समृद्धायां अयोध्यायां स्वं राज्यं प्रतिगृह्य अभिषिक्तः भव; एकबन्धुरा नगरी त्वां प्रतीक्षते। राजकुमार, त्वमिन्द्र इव स्वर्गे, अयोध्यायाः राजसुखानि भुङ्क्ष्व। त्वं न दशरथः, न च स त्वम्; अन्यः राजा अधुना, तस्मात् तस्याज्ञां पालय। पिता केवलं बीजमात्रं, शुक्लरक्तयोः संयोगः च; मातुः गर्भे यः संयोगः, तेनैव मनुष्यस्य जन्म भवति। स राजा स्वं गन्तव्यं देशं गतः; एवं मर्त्यानां गतिः, तत्र ते व्यर्थं शोचसि। ये धनधर्मयोः प्रवृत्ताः, तेषां मम शोकोऽस्ति, न तु अन्येषाम्; ह्यिह दुःखानि भुक्त्वा मृत्युः पश्चात् नाशं यान्ति। जनाः अष्टकादिकं पितृकर्म मन्यन्ते; पश्य, मृतस्य किं भक्ष्यं, यद् विनश्यति तदेव? यदि यत्रैकः भुङ्क्ते, तदन्यस्य शरीरं प्राप्नुयात्, तर्हि प्रवासस्थस्य अपि श्राद्धं कर्तुं शक्येत, किन्तु तद् न शुद्धं भोजनं। एते शास्त्राणि मुनिभिः दानप्रेरणाय रचितानि—‘यज, दद, दीक्षस्व, तपस्वि, त्यज’ इति। अतः, बुद्धिमन्, ‘नास्ति परलोकः’ इति निश्चयं कृत्वा प्रत्यक्षे स्थितं धर्मं अनुतिष्ठ, अप्रत्यक्षं परित्यज। एषा सर्वजनस्वभावदर्शिनी बुद्धिः तव, तया भरतेन यथोक्तं राज्यं गृहाण।’’ एवं श्रीमदायत्यकाण्डे वाल्मीकिना विरचिते रामायणे अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एतदाकर्ण्य जाबालेरुक्तं रामः सत्यपरायणः, भक्त्या च धृत्या च युक्तः, प्रत्युवाच। ‘‘मम प्रियार्थं कामार्थं च यानि त्वया उक्तानि, तानि धर्मरूपाणि सन्ति, परन्तु न साक्षात् धर्मः, हितरूपाणि च, परन्तु न साक्षात् हितम्। यः पुरुषः असंयतः, दुष्कर्मनिष्ठः, पतितः, स सतां मध्ये न मानं लभते। गुणवान् वा अयुक्तवान् वा, वीरः स्वार्थी वा, केवलं स्वभावेन एव पुरुषः ज्ञायते, शुद्धः वा अशुद्धः वा। योऽपि नीचो गुणीव, अशुचिः शुचिरिव, लक्षणहीनः लक्षणवानिव, दुष्कारी साधुवद् दृश्यते, स धर्मरूपेण अधर्मं आचरन्, शुद्धं त्यक्त्वा कुत्सितं मार्गं गृह्णन्, लोके भ्रमं जनयेत्। कोऽपि विवेकी धर्माधर्मविचक्षणः मां पापिष्ठं लोकदूषणं मन्येत। कस्य कृते आचरणं ददामि? केन वा स्वर्गं प्राप्नुयाम्? एतादृशेन अधर्ममार्गेण व्रतान्न न सिध्येत। सर्वं जगत् काममार्गेण चरति; यथा राज्ञां आचारः, तथा प्रजाः। सत्यं दया च राज्ञां शाश्वतं धर्मौ; तस्मात् सत्ये राज्यं प्रतिष्ठितं, सत्ये एव जगत् तिष्ठति। ऋषयश्च देवाश्च सत्यं श्रेष्ठतमं मन्यन्ते; लोके हि सत्यवादी परमं पदं प्राप्नोति। यथा जनाः सर्पात् भीयन्ते, तथा अनृतवादी जनात्; धर्मः लोके श्रेष्ठः, सत्यं स्वर्गस्य मूलं स्मृतम्। सत्यमेव लोकेश्वरः; श्रीः सदा सत्ये तिष्ठति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितं, सत्यात् परं नास्ति। दानयज्ञतपांसि च सर्वाणि वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठितानि; तस्मात् सत्ये स्थातव्यम्। एकः पुरुषः जगत् रक्षति, एकः कुलं रक्षति; एकः नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। तस्मात् किमर्थं पितुः वचनं न पालयेयम्? प्रतिज्ञां दत्त्वा सत्यबन्धः अस्मि। न लोभात्, न मोहात्, नाज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य सेतुं न भिन्द्याम्; गुरवे सत्यप्रतिज्ञां दत्तवानस्मि। श्रूयते, न देवा न पितरः च, असत्यवाचिनः, छलिनः, चञ्चलचित्तस्य, हविर्गृह्णन्ति। अहं स्वयमेव एतत् धर्मं सत्यं चात्मनि पश्यामि; एतदर्थं हि महात्मनां भारः। यदि क्षात्रधर्मः अधर्मयुक्तः स्यात्, तर्हि तं त्यजामि, यद्यपि धर्मसंयुक्तः स्यात्, यदि तं नीचः, क्रूरः, लोभी, दुष्कर्मी वा आचरति। त्रिविधं पापं जनः करोति—शरीरेण दुष्कृत्य, मनसा चिन्तयित्वा, वाचा अनृतं वदन्। पृथिवी, कीर्ति, यशः, लक्ष्मीः च पुरुषं अन्विष्यन्ति; स्वर्गस्थं च पश्यन्ति; तस्मात् सदा सत्ये स्थितव्यम्। यदपि उत्तमं स्यात्, तदपि त्वं मां आत्मनं विस्मारयित्वा यद् उपदिशसि, तर्हि न शोभेत; तथापि त्वं युक्तं वदसि—तत् कुरु, भगवन्। कथं गुरवे प्रतिज्ञां कृत्वा, भरतस्य वचः पालयेयम्, गुरोः आज्ञां परित्यज्य?