एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतस्य शोकं शनैः शमयन्तं समुपविशन्तं च दृष्ट्वा, धर्मज्ञः रामः तत्र स्थितः, तं समाश्वासयन्तं जाबालिं ब्राह्मणश्रेष्ठं अब्रवीत्। स जाबालिः धर्मविरुद्धं वचनं रामायोवाच— "साधु राघव! त्वं सत्पुरुषाणां महात्मा, तव मनः फलं विहाय नास्ति— न तव साधारणजनवत् व्यर्थं भवेत्। को हि कस्य बान्धवः? किम् कस्य स्वं? कः कस्य स्वामी? प्रत्येकः जनः एकाकी जायते, एकाकी च विनश्यति। अतः राम, यः जनः 'माता' 'पिता' इत्यस्मिन्नेव आश्रितः, स मूढः मन्येत; वस्तुतः कोऽपि कस्यापि नास्ति। यथा पुरुषः अन्यग्रामं गच्छन् किञ्चित्कालं तत्र वसति, ततः तं गृहम् परित्यज्य अन्यत्र गच्छति, एवं जनानां पितरौ मातरौ च गृहमपि केवलं अल्पकालिकं निवासस्थानं; सत्पुरुषाः तेषु न सक्ताः भवन्ति। त्वं पितुः राज्यं परित्यज्य, हे पुरुषश्रेष्ठ! दुःखदं क्लेशकरं कंटकयुक्तं मार्गं न समाचर। समृद्धायाम् अयोध्यायाम् आत्मानं अभिषिञ्च; सा पुरी एकबन्धना त्वां प्रतीक्षते। राजपुत्र! अयोध्यायाः राजसुखानि भुङ्क्ष्व, यथा इन्द्रः स्वर्गे रमते। न त्वं दशरथः, न च स त्वम्; अन्यः राजा अस्ति, तस्याज्ञां पालय। पिता केवलं बीजदाता, यथा शुक्लशोणिते; मातुः गर्भे संयुज्यते, तत्रैव पुरुषस्य जन्म। स राजा स्वगतानुगतः; एवं मर्त्यानां मार्गः, त्वं तु व्यर्थं शोचसि। ये धनधर्मपरायणाः, तेषां दुःखं करोमि, न तु अन्येषां; ते हि दुःखमासाद्य विनश्यन्ति मृत्युः अनन्तरम्। जनाः अष्टकाः क्रियन्ति, पितृभ्यः इति मन्यन्ते; परं पश्य— मृतः किं खादेत्, यथा जर्जरभोजनं? यदि अत्र खादितं तस्य देहं प्राप्नुयात्, तर्हि विदेशे स्थितस्य श्राद्धं दद्युः, परं तदपि न हितं। एते ग्रन्थाः पण्डितैः कृताः दानप्रोत्साहनाय— 'यज, ददाति, दीक्षस्व, तप, त्यज' इत्यादयः। अतः बुद्धिमन्, 'नास्ति परलोकः' इत्येव मनः स्थापय; दृश्यं पालय, अदृष्टं परित्यज। एतद्विज्ञानमवलम्ब्य, येषां सर्वेषां स्वभावं जानाति, भरतस्य याच्ञां स्वीकृत्य राज्यं गृहाण। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं जाबालिवचनं श्रुत्वा, रामः सत्यप्रतिज्ञः, भक्त्या च धैर्येण च प्रत्युवाच— "त्वया मम प्रियार्थं कामार्थं च इदं वाक्यं उक्तम्, यदिव धर्मरूपेण दृश्यते, परं तु न धर्मः, न च शुभम्। यः अनियमितः, दुश्चरितः, भग्नशीलः, स सत्पुरुषेषु न मान्यते। सत्त्ववान् वा, असत्त्ववान् वा, वीरः वा, आत्मरमः वा, केवलं चरित्रेण एव पुरुषः ज्ञायते— शुद्धः वा अशुद्धः वा। यः अधमः सन्, सत्त्ववानिव दृश्यते, अशुद्धः सन् शुद्धवदिव, अलिङ्गः सन् लिङ्गवदिव, दुश्चरितः सन् साधुवदिव— यदि अहं धर्मरूपेण अधर्मं आचरं, शुभं परित्यज्य, सदाचारं न पालयन्, तर्हि लोके भ्रमः स्यात्। कोऽपि विवेकी धर्माधर्मवित् मां लोके पापिष्ठं, नराधमं मन्येत। कस्मै आचरणं दास्यामि? केन स्वर्गं प्राप्स्यामि? एषा वृत्तिः येन विना सत्येन, न मे प्रतिज्ञा सिध्येत। सर्वं जगत् कामानुगतं; यथा राज्ञां वृत्तिः, तथा प्रजाः अपि। सत्यं दया च राज्ञां शाश्वतं धर्मौ; अतः राज्यं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्ये जगत् स्थितम्। ऋषयः देवाश्च सत्यं श्रेष्ठं मन्यन्ते; लोके सः एव परं पदं प्राप्नोति, यः सत्यं भाषते। यथा सर्पेभ्यः जनाः पलायन्ति, एवं असत्यवद्भ्यः; धर्मः लोके श्रेष्ठः, सत्यं च स्वर्गस्य मूलम्। सत्यं एव लोकेश्वरः; लक्ष्मीः सत्ये नित्यं वसति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्याद् उच्चतरं नास्ति। दानयज्ञतपोहोमाः सर्वे वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठिताः; अतः सत्यनिष्ठः भवेत्। एकः पुरुषः जगत् रक्षति, एकः कुलं रक्षति; एकः नरकं याति, एकः स्वर्गे पूज्यते। किं नु पितुः वचनं न पालयेयम्? सत्यप्रतिज्ञां दत्त्वा सत्ये बद्धः अस्मि। न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य सेतुम् अहं न भिन्ध्यामि, गुरवे सत्यप्रतिज्ञां दत्त्वा। श्रूयते, न देवाः, न पितरः, तस्य हविर्गृह्णन्ति, यः मिथ्यावादी, छलकारी, चञ्चलचित्तः च। एष धर्मः, एष सत्यं, आत्मनि एव अहं पश्यामि; इदमेव भारं साधवः वहन्ति। क्षात्रधर्मं अपि अधर्मयुक्तं त्यजामि, यदि अधर्मयुक्तं स्यात्, यद्यपि धर्मसंयुक्तं, यदि तदधमैः, क्रूरैः, लोभिभिः, पापकर्मभिः आचर्यते।" एवं रामस्य धर्मयुक्तं, सत्यनिष्ठं च वाक्यं श्रुत्वा, तत्र सर्वे सन्तः प्रशशंसुः।