शत्रुघ्नः कुशलः तव सहचारी भविष्यति; सौमित्रिः मम मुख्यः मित्रं ज्ञायते। वयं चत्वारः उत्तमाः पुत्राः, हे राजन्, सत्यमार्गं अनुवर्तिष्यामः—त्वं दुःखं मा कुरु, भरत। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतः सान्त्व्यमानः सन्, श्रेष्ठः ब्राह्मणः जाबालिः धर्मविपरीतानि वचनानि रामाय धर्मज्ञाय उवाच। ‘‘शुभं कृतं राघव, किन्तु तव मनः सामान्यजनस्य फलहीनं न भवतु; तव हि उत्तमं धर्मात्मनः मनः अस्ति। कः कस्य वास्तवः सम्बन्धी? किम् कस्य, कस्य वा किम् अस्ति? प्रत्येकः प्राणी एकाकी जन्मति, एकाकी च विनश्यति। अतः, हे राम, यः ‘माता’ ‘पिता’ इति स्पृशति, सः मूढः मन्यते; वस्तुतः कः अपि कस्य अपि न अस्ति। यथा कश्चित् पुरुषः अन्यं ग्रामं गच्छन् किञ्चित् कालं तत्र स्थाति, ततः तं गृहम् त्यक्त्वा अन्यत्र निवसति, एवं, हे ककुत्स्थवंशसम्भूत, जनानां पितरौ, मातरौ, गृहम् च केवलं तात्कालिकं निवासस्थानं; साधवः तेषु न सञ्जायन्ते। तव पितुर्विश्रान्त्यं राज्यं परित्यज्य, हे पुरुषश्रेष्ठ, त्वं दुःखदं, कठिनं, कण्टकाकीर्णं मार्गं न स्वीकरोतु। समृद्धायां अयोध्यायां स्वं अभिषेकं कुरु; नगरी एककेशविन्यासेन त्वां प्रतीक्षते। हे राजकुमार, अयोध्यायाः राजसुखानि, यानि उत्तमानि, भुङ्क्ष्व, यथा इन्द्रः स्वस्मिन् स्वर्गे रमते। त्वं न दशरथः, न च सः त्वम्; अन्यः राजा अधुना अस्ति, तस्मात् तस्य आज्ञां कुरु। पिता केवलं बीजम्, यथा शुक्लं रक्तं च; मातुः गर्भे संयुक्तं, ततः अत्र पुरुषस्य जन्म। सः राजा यत्र गन्तव्यम्, तत्र गतः; एवं मर्त्यानां गतिः, त्वं तु व्यर्थं शोचसि। ये धनधर्मनिष्ठाः, तेषु अहम् शोकं करोमि, अन्येषु न; यतः अत्र दुःखं भुक्त्वा, मृत्युः अनन्तरं विनाशं प्राप्नुवन्ति। जनाः अष्टकां क्रियाम् पितृभ्यः इति कुर्वन्ति; किन्तु पश्य, मृतः किम् खादेत्, यद्य नाशवान् अन्नम्। यदि अत्र यः खादति, तत् अन्यस्य शरीरे गच्छेत्, तर्हि विदेशस्थस्य श्राद्धं क्रियेत, किन्तु तत् न शुद्धम् अन्नम्। एतानि शास्त्राणि, मुनिभिः रचितानि, केवलं दानोत्साहनाय—‘यज्ञं कुरु, ददातु, दीक्षां कुरु, तपः कुरु, त्यज।’ तस्मात्, हे बुध, तव मनः ‘नास्ति परलोकः’ इति स्थापय; प्रत्यक्षं अनुवर्तस्व, अप्रत्यक्षं त्यज। एवं सर्वजनस्वभावदर्शनेन, भरतस्य याचनेन राज्यं स्वीकरोतु। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य अष्टादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। जाबालिवचनं श्रुत्वा, रामः, सत्यम् अग्रणी, गम्भीरया भक्त्या, स्थिरया बुद्ध्या प्रत्युवाच। ‘‘त्वया मम सुखाय कामाय च इह वचनानि उक्तानि, यानि धर्मरूपाणि, परन्तु न धर्मः; यानि हितरूपाणि, परन्तु न तु सत्यम्। यः पुरुषः संयमविहीनः, दुष्कर्मनिष्ठः, पतितस्वभावदर्शितः, सः साधुषु सम्मानं न लभते। साधु वा, असाधु वा, वीरः वा, आत्मनिष्ठः वा, केवलं स्वभावः पुरुषं दर्शयति—शुद्धः वा अशुद्धः वा। यः असाधुः सन् साधुरूपः, अशुद्धः सन् शुद्धरूपः, चिह्नविहीनः सन् चिह्नयुक्तरूपः, दुष्कृत्यः सन् साधुरूपः—यदि अहम् अधर्मं धर्मरूपेण अनुवर्तेयं, शुभं त्यक्त्वा, योग्यं आचरणं न कुर्याम्, तर्हि लोकस्य भ्रमः स्यात्। कश्चित् विवेकी, धर्माधर्मविज्ञः, मां लोकदुष्टं, लोकनिन्द्यं मन्येत। कस्मै आचरणं ददामि? केन स्वर्गं प्राप्नुयाम्? एतादृशेन आचारपथेन, यस्य निष्ठा नास्ति, व्रतं न सम्पूर्णं स्यात्। सर्वं लोकः काममार्गं अनुवर्तते; यथा राज्ञः मार्गः, तथा जनानां मार्गः। सत्यं दया च नित्यं राज्ञः धर्मौ; अतः राज्यं सत्ये स्थितम्, सत्ये एव लोकः स्थिरः। ऋषयः देवाश्च सत्यं परमं मन्यन्ते; लोके यः सत्यं वदति, सः परमं पदं प्राप्नोति। यथा जनाः सर्पेभ्यः पलायन्ते, तथा असत्यवद्भ्यः; धर्मः लोके परमः, सत्यं स्वर्गस्य मूलम् उच्यते। सत्यं एव लोके प्रभुः; लक्ष्मीः सदा सत्ये तिष्ठति; सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्यात् परं न अस्ति। दानं, यज्ञः, होमः, तपः—एते वेदेषु सत्ये प्रतिष्ठिताः; तस्मात् सत्यनिष्ठः भवेत्। एकः पुरुषः लोकं रक्षति, एकः कुलं रक्षति; एकः नरकं पतति, एकः स्वर्गे पूज्यते। तस्मात् अहम् पितुः आज्ञां कथं न पालनियम्? सत्यप्रतिज्ञां दत्त्वा, अहम् सत्यबद्धः। न लोभात्, न मोहात्, न अज्ञानात्, न तमसा, सत्यस्य पुलं न भङ्क्ष्यामि, यतः गुरवे सत्यप्रतिज्ञां दत्तवान्। श्रुतम् अस्ति—न देवाः, न पितरः, असत्यवाचः, कपटस्य, चञ्चलस्य च दत्तं गृह्णन्ति। अहम् आत्मनः धर्मं, सत्यं च, अन्तः पश्यामि; यः भारः साधूनां वह्यते, तस्य हेतुं एतत्।