रामः भरतं धर्मज्ञं सान्त्वयन् एवमुवाच— “भरत, त्वं पितरं नः प्रभुं मम हेतोः ऋणात् विमोचय, तौ च जननीजनकौ पूजय। पुराकाले, प्रियसख, श्रूयते गय इति यशस्वी यज्वा स्वपितुः कृते स्वयं गयायां स्तोत्रं गीयमानमपाटीत्। यतः पुत्रः पितरं पुत्-नामकात् नरकात् उद्धरति, तस्मात् ‘पुत्रः’ इति कथ्यते, यः पितरं पालयति वा नयति वा। अनेके धर्मशीलाः विद्वांसः पुत्राः जनयितव्या, तेषु बहुषु अपि एकः कश्चित् गयां गच्छति। एवं सर्वे राजर्षयः मन्यन्ते, राजर्षिभूषण, तस्मात् त्वं नरश्रेष्ठ पितरं पातालात् त्रातुमर्हसि। त्वं भरत, अयोध्यां गच्छ, जनानां प्रीतिं विजेष्यसि, शत्रुघ्नसहितः, सर्वैः द्विजातिभिः च। अहम् अपि वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं दण्डकारण्यं प्रवेक्ष्यामि, राजन्। त्वं भरत, स्वयम् एव नराधिपः भव, अहम् अपि वने वानरपशूनां राजा स्याम्। त्वं अद्य हृष्टः महापुर्यां प्रतिगच्छ, अहम् अपि हृष्टः दण्डकं विशेयम्। भरत, वर्षाकाले सूर्यरश्मयः तव शिरसि शीतच्छायां कुर्युः; अहम् अपि एतेषां वनवृक्षाणां गभीरच्छायायाम् सुखेन विश्राम्येयम्। शत्रुघ्नः तव सहचरः, सुमित्रानन्दनः मम प्रियतमः सखा; वयं चत्वारः उत्तमपुत्राः, राजन्, सत्यपथे चरिष्यामः; मा शोचि, भरत।” एवमयोध्याकाण्डस्य सप्तोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। यदा भरतः सान्त्व्यमानः, तदा महर्षिः जबालिः धर्मविपरीतान् वचनानि रामं धर्मज्ञं प्रति प्रोवाच— “साधु राघव, किन्तु तव मनः फलहीनं न भूयात्, त्वं हि साधूनां उत्तमबुद्धिः। कः कस्य बन्धुः? किम् कस्य स्वं? केन किम् उपलभ्यते? प्रत्येकः जीवः एकाकी जायते, एकाकी एव विनश्यति। अतः, राम, यः ‘माता’ ‘पिता’ इति स्नेहेन वर्तते, सः मूढः इति विज्ञेयः; न हि कश्चित् कस्यचित् स्वजनः अस्ति। यथा कश्चित् अन्यग्रामं गच्छन् किञ्चित्कालं तत्र वसति, ततः तं गृहम् उत्सृज्य अपरत्र गच्छति, एवं जनानां पितरौ मातरः च गृहम् च केवलं तात्कालिकं निवासस्थानम्, न तत्र स्नेहः साधूनाम्। त्वं पितुः राज्यं परित्यज्य, इदं दुःखकरं क्लेशकरं मार्गं न समाश्रयेत्। अयोध्यायां समृद्धायां स्वं राज्याभिषेकं कुरु; एककेशी पुरी त्वां प्रतीक्षते। राजपुत्र, अयोध्यायाः परममूल्यैः राजभोगैः इन्द्र इव स्वर्गे रमस्व। न त्वं दशरथः, न सः त्वम्; अन्यः राजा इदानीं, तस्मात् तस्य आज्ञां पालय। पिता नाम बीजमेव, श्वेतरक्ते च, तयोः मातृगर्भसम्योगेन मनुष्यस्य जन्म भवति। स राजा यत्र गन्तव्यम् तत्र गतः; एष एव मर्त्यानां धर्मः, त्वं तु व्यर्थं शोचसि। ये धनधर्मनिष्ठाः, तेषां दुःखं करोम्यहम्, न तु अन्येषाम्; ये दुःखं प्राप्य मृत्युः पश्चात् नश्यन्ति। जनाः अष्टकां पितृयज्ञं कृत्वा मन्यन्ते पितरः भुञ्जते, किन्तु मृतः किं भक्षयति, यद् अत्र क्षीणं तद् एव। यदि यः अत्र खादति तस्य आहारः अन्यस्य शरीरं प्राप्नुयात्, तर्हि स्वदेशस्थस्य श्राद्धं परदेशस्थाय कर्तुं शक्येत, किन्तु तत् न हितमन्नम्। एतानि शास्त्राणि मुनिभिः दानप्रोत्साहनाय रचितानि— ‘यज, ददाति, दीक्षस्व, तपस्वि, त्यज’ इति। तस्मात्, बुद्धिमन्, नास्तिक्यम् एव आश्रित्य, प्रत्यक्षं पश्य, अप्रत्यक्षं परित्यज। एवं सर्वेषां भावं ज्ञात्वा, भरतस्य वचः शृणु, राज्यं गृहाण।” एवमयोध्याकाण्डस्य अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। जाबालिवचनं श्रुत्वा, रामः सत्यवाग्, भक्त्या स्थिरबुद्धिः प्रत्युवाच— “त्वया मम प्रियार्थं वचनानि उक्तानि, यानि धर्मरूपाणि, किन्तु न तु धर्मसारभूतानि। अविनीतः, दुष्टाचारः, पतितः पुरुषः साधुभिः न पूज्यते। सच्चरित्रो वा, न सच्चरित्रः वा, वीरः वा, आत्मनिष्ठः वा, आचार एव पुरुषस्य प्रकाशकः। योऽधर्मात्मा धर्मात्मा इव दृश्यते, अशुचिः शुचिरिव, लक्षणहीनः लक्षणवानिव, दुश्चरित्रः साधुरिव— यदि अहम् अधर्मं धर्मरूपेण आचरिष्यामि, कृत्स्नं लोकं मोहे स्थापयेत्। कोऽपि विवेकी धर्माधर्मविज्ञः मां पापिष्ठं लोकदूषणं मन्येत। कस्य आचरणं दास्यामि? केन स्वर्गं प्राप्स्यामि? एतादृशेन मार्गेण, धर्महीनः सन्, व्रतम् अपि न पूरयेयम्। सर्वं जगत् कामपथं अनुसरति; यथा राज्ञां आचारः, तथा तेषां प्रजाः। सत्यं दया च राज्ञां सनातनधर्मौ; तस्मात् राज्यं सत्ये प्रतिष्ठितम्, सत्ये च जगत् स्थितम्।” एवमयोध्याकाण्डस्य नवत्युत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।