भरतः पुनः एवं भाषमाणः सन्, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठो भ्राता, कुलस्य मध्ये पूजितः श्रीरामः तम् प्रत्युवाच। रामः उवाच—यद् उक्तं त्वया, तत् उचितमेव, यतः त्वं दशरथस्य तथा कैकेय्याः सुतः असि, राजर्षिभ्यः श्रेष्ठः। पूर्वं खलु, भ्रातः, पितरौ यदा तव मातरं परिणीतवान्, तदा तव मातामहात् अप्रतिमं राज्यदायं शुश्राव। देवासुरसंग्रामे, तव मातुः पितरं राजानं तुष्टः सन्, वरं तस्यै प्रददौ। तदा सः प्रतिज्ञां लब्ध्वा, तव कीर्तिमती माता, नरश्रेष्ठ, तस्मात् राज्ञः द्वौ वरौ याचते स्म। सा तव राज्यं तथा मम वनवासं याचितवती; सः च राजा तस्यै तौ वरौ यथेष्टं ददौ। पितुः आज्ञया, नरश्रेष्ठ, अहम् अपि चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनवासेन युक्तः अभवम्, वरदः इव। तेन कारणेन अहम् एतं निर्जनवनं समागतः, लक्ष्मणेन सीतया च सह, सत्यनिष्ठः पितुवचनस्य पालकः च। त्वम् अपि, नरश्रेष्ठ, शीघ्रं पितुः सत्यवचनस्य पालनार्थं अभिषेकं स्वीकृत्य तस्य आज्ञां पालय। मम कारणेन, धर्मज्ञ, पितरं नृपतिं ऋणात् विमोचय, पितरं मातरं च पूजय। श्रूयते हि, पूर्वं प्रिय, गयेन गयायां पित्रर्थं प्रसिद्धः स्तवः गीयते स्म। पुमान् पितरं पुत् नामकात् नरकात् त्रायते इति 'पुत्र' इति कथ्यते, यतः सः पितरं पालयति वा नयति। तस्मात्, धर्मज्ञ, अनेकाः पुत्राः सन्तान्या धर्मज्ञाः विद्वांसः च जननीयाः; तेषु अपि, बहुषु सन्निविष्टेषु, कश्चित् गयां गच्छेत् इति। एवं सर्वे राजर्षयः मन्यन्ते, राजानां प्रिये; तस्मात्, नरश्रेष्ठ, पितरं नरकात् त्रातुम् अर्हसि। अयोध्यां गच्छ, भरत, जनानां प्रियं कुरु, शत्रुघ्नेन सह, विप्रैः च सह, वीर। अहम् अपि, एतेन द्वाभ्यां—वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह—दण्डकारण्यं शीघ्रं प्रविश्यामि, राजन्। त्वं भरत, नराणां राजा भव; अहम् अपि वनवासिनां मृगाणां च राजा भविष्यामि। त्वं अद्य हृष्टः महापुर्यां प्रविश, अहम् अपि हृष्टः दण्डकं प्रविश्यामि। भरत, वर्षाकाले सूर्यरश्मयः तव शिरसि छायां कुर्वन्तु; अहम् अपि एतेषां वनवृक्षाणां गभीरच्छायायाम् सुखेन विश्राम्यिष्यामि। शत्रुघ्नः, अत्यन्तकुशलः, तव सहचरः भविष्यति; सौमित्रिः मम मुख्यः सखा इति मया ज्ञातम्। वयं चत्वारः उत्तमाः पुत्राः, राजन्, धर्ममार्गे चरिष्यामः—मा शोचः, भरत। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना काव्ये सप्तोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतम् एवं सान्त्वयन्तं दृष्ट्वा, विश्रुतः ब्राह्मणः जाबालिः, धर्मविपरीतानि वचनानि रामं धर्मज्ञं प्रति उवाच। सः उवाच—शुभं कृतम्, राघव, परन्तु तव मनः फलहीनं न भूयात्, साधारणजनस्य इव; त्वं हि सतां बुद्ध्या युक्तः। कः कस्य बन्धुः? किम् कस्य कस्य? केन किम् उपभुज्यते? सर्वे प्राणी एकाकिनः जायन्ते, एकाकिनः एव नश्यन्ति। अतः, राम, यो जनः 'माता' 'पिता' इति आश्रयति, सः पागलः इव; वस्तुतः कस्यापि कश्चन नास्ति। यथा कश्चित् अन्यग्रामं गच्छन्, किञ्चित्कालं तत्र वसति, ततः तं गृहम् उत्सृज्य, अन्यत्र गच्छति; एवं, काकुत्स्थ, पितरौ, मातरः, गृहम् च, जनानां केवलं तात्कालिकं निवासस्थानम्; सत्पुरुषाः तेषु न सक्ताः भवन्ति। त्वं पितुः राज्यं परित्यज्य, नरश्रेष्ठ, दुःखदं क्लेशकरं कंटकयुक्तं मार्गं न आचर। समृद्धायाम् अयोध्यायां स्वयम् अभिषिक्तः भव; नगरी एकबन्धनवत् त्वां प्रतीक्षते। राजपुत्र, अयोध्यायाः उत्तमान् भोगान् उपभुज्य, इन्द्रः स्वस्वर्गे यथा, सुखं चर। न त्वं दशरथः, न सः त्वम्; अन्यः राजा अस्ति, तस्य आज्ञां पालय। जनकः केवलं बीजदः, श्वेतरक्तयोः संयोगः, मातुः गर्भे संयोगात् पुरुषस्य जन्म भवति। सः राजा यत्र गन्तव्यम्, तत्र गतः; एवं मर्त्यानां गतिः, त्वं तु व्यर्थं शोचसि। ये अर्थधर्मपरायणाः, तेषां अहम् शोचामि, न अन्येषाम्; यतः अत्र दुःखं प्राप्य, मरणानन्तरं विनाशं प्राप्नुवन्ति। जनाः अष्टकाः पितृभ्यः इति यजन्ति; परन्तु पश्य, मृतः जनः किं भक्षयेत्, पतितं भोजनं विना? यदि यत् अत्र भक्ष्यते, तत् अन्यस्य शरीरे प्राप्नोति, तर्हि विदेशस्थस्य अपि श्राद्धं कर्तुं शक्येत, परन्तु तत् न हि सुपाकम्। एते शास्त्राणि, पण्डितैः कृता, दानप्रोत्साहनार्थम् एव—'यज, ददाति, दीक्षस्व, तपस्व, त्यज' इति। अतः, बुद्धिमन्, 'नास्ति परलोकः' इति निश्चयं कृत्वा, प्रत्यक्षं पालय, अप्रत्यक्षं परित्यज। एवं सर्वेषां जनानां स्वभावं दृष्ट्वा, भरतस्य याचनां स्वीकृत्य राज्यं गृहाण। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना काव्ये अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। जाबालेर् उक्तानि श्रुत्वा, सत्यप्रियः रामः, गाढश्रद्धया, अविचलितबुद्ध्या प्रत्युवाच।