ततः पुरोहिताः नगरस्य वृद्धाः प्रियजनाः मातरश्च अश्रुपूर्णनेत्राः भरतस्य तं वचनं श्रुत्वा तं प्रशंस्य, रामं समं समुपेत्य प्रार्थयन्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतषष्ठोऽध्यायः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्यते। पुनः भरतस्य एवं वदन्ति, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, कुलमध्ये पूजितः, तं प्रत्युवाच। यदुक्तं त्वया, तत् उचितं, यतः त्वं दशरथस्य तथा कैकेय्याः पुत्रः, राजश्रेष्ठ। पूर्वं, भ्रातः, पितरं तव मातरं परिणीय तव मातामहात् अप्रतिमं राजदायं श्रुतवान्। सुरासुरयुद्धे तव मातामहः राजा प्रसन्नः तस्यै वरं दत्तवान्। ततः प्रतिज्ञां लब्ध्वा, तव कीर्तिमती माता, नरश्रेष्ठ, द्वौ वरौ राज्ञः याचितवती। तया तव राज्यं तथा मम वनवासं याचितम्; राजा तस्यै यथेष्टं द्वौ वरौ दत्तवान्। पितुः आदेशेन, नरश्रेष्ठ, अहं अपि चतुर्दशवर्षाणि वनवासाय नियुक्तः। तस्मात् अहं एकान्तवनं प्राप्तः, लक्ष्मणसीतया सह, सत्यनिष्ठः पितृवाक्ये स्थितः। त्वं अपि, नरश्रेष्ठ, शीघ्रं पितुः सत्यवचनं पूरय, अभिषेकं स्वीकारय। राज्ञः, अस्माकं प्रभोः, ऋणं मम निमित्तं विमोचय, धर्मज्ञ भरत, पितरं मातरं च पूजय। पूर्वं, प्रिय, श्रूयते कीर्तिमान् गया यज्ञकर्ता तत्र गयायां पितुः स्तोत्रं गायितवान्। पुत्रः पितरं पुत् नामकात् नरकात् उद्धरति, तस्मात् 'पुत्र' इति कथ्यते, यः पितरं पालयति वा नेतुम्। बहवः पुत्राः धर्मज्ञा विद्वांसः जन्याः; तेषु बहुषु, यद्यपि समवेताः, कश्चित् गयां गच्छति। एवं सर्वे राजर्षयः मन्यन्ते, राजानां वल्लभ, तस्मात् नरश्रेष्ठ, पितरं नरकात् उद्धर, प्रभो। अयोध्यां गच्छ, भरत, जनस्य प्रियत्वं जेष्यसि, शत्रुघ्नेन सह, वीर, तथा सर्वैः द्विजातिभिः। अहं अपि दण्डकवनं शीघ्रं प्रवेशिष्यामि, वैदेही लक्ष्मणेन सह, राजन्। त्वं, भरत, स्वं राज्यं प्राप्नुहि; अहं वनवासिनां मृगाणां च राजा भविष्यामि। त्वं अद्य हृष्टः महानगरं गच्छ; अहं अपि हृष्टः दण्डकं प्रवेशिष्यामि। सूर्यरश्मयः, भरत, वर्षाकाले तव शिरः छायया शीतलयन्तु; अहं अपि सुखेन वनवृक्षच्छायायां विश्रामिष्यामि। शत्रुघ्नः, अत्यन्तकुशलः, तव सहचरः भविष्यति; सौमित्रिः मम मुख्यः मित्रः विज्ञायते। वयं चत्वारः उत्तमपुत्राः, राजन्, सत्यमार्गं अनुवर्तिष्यामः—मा विषादं कुरु, भरत। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य सप्तसप्ततितमोऽध्यायः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्यते। भरतं समाश्वासयन्तं दृष्ट्वा, श्रेष्ठः ब्राह्मणः जाबालिः, धर्मविपरीतं वचनं रामाय धर्मज्ञाय उवाच। साधु राघव, किं तव मनः निष्फलं भवतु, साधारणजनस्य इव; त्वं धर्मज्ञस्य उत्तमं मनः धारयसि। कः कस्य सम्बन्धी? किमस्य कस्य? केन किमपि धार्यते? सर्वे जनाः एकैकः जायते, एकैकः म्रियते। तस्मात्, राम, यः 'माता' 'पिता' इति आश्रयति, सः मूढः; न हि कश्चित् कस्यापि स्वजनः अस्ति। यथा मनुष्यः अन्यग्रामं गच्छन् किञ्चित्कालं तत्र वसति, ततो गृहं त्यक्त्वा अन्यत्र वसति, तथैव काकुत्स्थवंशज, जनानां पितरौ मातरः गृहं च केवलं तात्कालिकं वासस्थानम्; साधवः तत्र न सज्जन्ते। पितुः राज्यं परित्यज्य, नरश्रेष्ठ, त्वं दुःखमयम् कठिनं कंटकयुक्तं मार्गं न स्वीकरोतुम्। सम्पन्नायोध्यायां स्वं अभिषेकं कुरु; नगरी एकबन्धनं धारयन्ती त्वां प्रतीक्षते। राजकुमार, अयोध्यायाः राजसुखानि परमोत्तमानि उपभुङ्क्ष्व, इन्द्रः स्वर्गे यथा। त्वं न दशरथः, न स त्वं; अन्यः राजा अस्ति, तस्य वचनं कुरु। पिता केवलं बीजं, शुक्लरक्तयोः संयोगेन मातृगर्भे जननम्। स राजा यत्र गन्तव्यं तत्र गतः; एषा मर्त्यानां गति, त्वं व्यर्थं शोचसि। ये धनधर्मपरायणाः, तेषां अहं शोचामि, अन्येषां न; यतः इह दुःखं भुक्त्वा, मृत्युः अनन्तरं विनश्यन्ति। जनाः अष्टकायज्ञं पितृभ्यः इति मन्यन्ते; किं मृतः खादेत्, पतितं भोजनं विनैव? यदि यत्र कश्चित् खादति, तदन्यस्य शरीरं गच्छेत्, तर्हि विदेशस्थस्य श्राद्धं दद्यात्, परन्तु तत् न हितं भोजनम्। एते ग्रन्थाः, विप्रैः रचिताः, दानोत्साहनाय एव—'यज्ञं कुरु, ददाति, दीक्षा भव, तपः कुरु, त्यज।' तस्मात्, बुद्धिमन्, 'न किञ्चित् परं' इति मनः स्थापय; प्रत्यक्षं अनुवर्तय, अप्रत्यक्षं त्यज। एतद्विज्ञाय, सर्वजनस्वभावं दृष्ट्वा, भरतस्य याचनं स्वीकरोतु राज्यं। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य अष्टसप्ततितमोऽध्यायः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्यते।