भरतः रामं धर्मज्ञं विनयपूर्वकं अभ्यधावत्। स किल रामं प्रार्थयामास—“त्वं धर्मविदां श्रेष्ठः, अस्य अखण्डस्य पितृपैतामहस्य राज्यस्य निर्हस्तस्य, स्वधर्मेण सह बान्धवैः शासनं कुरु। मन्त्रकुशलाः मन्त्रीणः, पुरोहिताः, वसिष्ठः च, त्वां अत्रैव अभिषिञ्चन्तु। अभिषिक्तः त्वया, इन्द्रः मरुतः इव, आयोध्यां विजित्य शासनं कुरु। त्रिणि ऋणानि परिहृत्य, दुष्टान् दग्ध्वा, मित्राणि कामैः तुष्ट्वा, त्वमेव अत्र मम शासनं कुरु। अद्य तवाभिषेकसमये, मित्राणि हृष्टाः स्युः, शत्रवः भयभीताः दशसु दिशासु पलायन्तु। मातरं मम च, यः कलङ्कः, समूलं शमय; पितरं तत्र पापात् रक्षस्व। नमस्कृत्य अहम् त्वां याचे—सर्वेषां बान्धवानां मम च कृपां दर्शय, यथा महेश्वरः सर्वेषां प्राणिनां कृपां करोति। यदि त्वं एतत् सर्वं उपेक्ष्य, वनं गन्तुं निश्चितवान्, तर्हि अहं अपि त्वया सह गमिष्यामि।” एवं भरतः दुःखितः शिरः नमयित्वा रामं याचमानः, रामः पितुः आज्ञायाम् दृढः, प्रत्यागमनं न निश्चितवान्। रामे एवमध्भुतं धैर्यं दृष्ट्वा, जनाः दुःखिताः अपि, तस्य निश्चलधर्मनिष्ठायां हर्षं अनुभूय। ततः पुरोहिताः, नगरश्रेष्ठानां प्रियजनाः, मातरः च अश्रुपूर्णनेत्राः, भरतस्य भाषणं स्तुत्वा, रामं समं याचन्त। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् आयोध्याकाण्डे षडुत्तरे शततमः सर्गः समाप्तः। पुनः भरतः एवं भाषमाणः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, कुलश्रेष्ठः, तं प्रत्युवाच। “यत् त्वया उक्तं, तत् युक्तम्; त्वं दशरथस्य, कैकेय्याः च पुत्रः, राजर्षिषु श्रेष्ठः। पूर्वं, भ्रातः, पितरं तव, मातरं विवाहयन्तं, मातामहः अप्रतिमं राजसद्भावं उक्तवान्। सुरासुरयुद्धे, तव मातामहः, राजन्, तुष्टः, वरं दत्त्वा, तस्य कन्यायै प्रीत्या। तदा तव मातरं, विश्रुतां, द्वौ वरौ राजानं याचितवती। तव राज्यं, मम वनवासं, तौ वरौ सा याचितवती, राजा तौ वरौ तस्याः इच्छया दत्तवान्। पितुर्वचनात्, अहं अपि, वरदः इव, चतुर्दश वर्षाणि वनवासे नियोजितः। अतः अहम्, सत्यनिष्ठः, पितुर्वचनं पालयन्, लक्ष्मणेन सीतया च सह, एकान्तवनं आगतः। त्वं अपि, राजन्, शीघ्रं पितुर्वचनं पूरय, अभिषेकं स्वीकुरु। मम निमित्तं, पितरं, ऋणात् विमोचय; पितरं मातरं च पूज्यं कुरु। पूर्वं, प्रिय, गायः नाम यज्ञकर्ता, पितरं गयायाम् स्तुत्वा, प्रसिद्धं स्तोत्रं गायति स्म। पुत्रः पितरं पुत्त्-नरकात् उद्धरति इति, तस्मात् ‘पुत्रः’ इति उच्यते, यः पितरं त्रायते वा नेतुम् इच्छति। सत्पुत्राः, शास्त्रज्ञाः, बहवः उत्पाद्याः; तेषु बहुषु, कोऽपि एकः गयां गच्छति। एवं सर्वे राजर्षयः मन्यन्ते; अतः श्रेष्ठ, पितरं पुत्त्-नरकात् उद्धर; राजन्। आयोध्यां गच्छ, भरत, जनानां प्रीतिं जेतुं, शत्रुघ्नेन सह, द्विजैः च। अहम् अपि, शीघ्रं दण्डकवनं प्रवेशयिष्यामि, वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह। त्वं मनुष्यानां राजा भव; अहम् वनवासिनां मृगाणां च राजा भव; अद्य हृष्टः महापुर्यां गच्छ; अहम् अपि हृष्टः दण्डकं प्रवेशयिष्यामि। सूर्यस्य किरणाः, भरत, वर्षासु तव शिरः छायया शीतलयन्तु; अहम् अपि, एषां वनवृक्षाणां गम्भीरछायायां सुखेन विश्रामयिष्यामि। शत्रुघ्नः, अतीव कुशलः, तव सहचरः; सौमित्रिः मम मुख्यः मित्रः; वयं चत्वारः श्रेष्ठपुत्राः, राजन्, सत्यमार्गं अनुवर्तिष्यामः; मा शुचः, भरत।” एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् आयोध्याकाण्डे सप्तुत्तरे शततमः सर्गः समाप्तः। भरतं सांत्वयन्तं दृष्ट्वा, श्रेष्ठः ब्राह्मणः जबालिः, रामं धर्मज्ञं धर्मविरुद्धं वचनं उवाच। “साधु, राघव, किंतु तव मनः निष्फलं न भवतु, साधारणजनस्य इव; त्वं हि सत्प्रवृत्तानां मनः धारणवान्। कः कस्य बान्धवः? कः कस्य स्वामी? कः कस्य किम्? सर्वे जनाः एकाकी जायन्ति, एकाकी नश्यन्ति। अतः, राम, यः ‘माता’ ‘पिता’ इति आसक्तः, स मूढः; वस्तुतः कस्यापि कश्चित् न स्वामी। यथा कश्चित् अन्यग्रामं गच्छन्, किञ्चित् कालं तत्र वसति, ततः तं गृहं त्यक्त्वा, अन्यम् आवासं गच्छति। एवं, ककुत्स्थवंशज, जनानां पितरः, मातरः, गृहं च, केवलं तात्कालिकं निवासस्थानम्; सज्जनाः तत्र आसक्ताः न भवन्ति। पितुः राज्यं त्यक्त्वा, मनुष्यानां श्रेष्ठ, त्वं दुःखसंपन्नं, दुष्करं, कंटकयुक्तं मार्गं न स्वीकरोतु। समृद्धायाम् आयोध्यायाम् अभिषिक्तः भव; नगरी, एकबन्धनवत्, त्वां प्रतीक्षते।” एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् आयोध्याकाण्डे अष्टोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।