भरतः स्वधर्मं निश्चित्य, उपस्थितं धर्मं परित्यज्य अनिश्चितं, संशयं, अनागतं धर्मं कश्चित् क्षत्रियः वा तस्य बान्धवः वा अन्वेषयेत् इति पृष्टवान्। यदि त्वं दुःसाध्यं, क्लेशपूर्णं धर्मं आचरितुम् इच्छसि, तर्हि धर्मं स्थापनया चतुर्वर्णान् रक्ष, तं क्लेशं च स्वीकुरु। धर्मविद्भिः गृहस्थाश्रमः चतुर्षु आश्रमेषु श्रेष्ठः इति कथ्यते; तत् कथं सम्यक् त्यक्तुं शक्यते? विद्या, पद, जन्म—एतेषु सर्वेषु अहं तव कनिष्ठः; तव सन्निधौ कथं अहं भूमिं शासनं कर्तुं शक्ये? अहं बालः, बुद्धिहीनः, गुणहीनः, पदेन च कनिष्ठः; त्वया विना राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। तव धर्मानुसारं, स्वजनैः सह, अत्रैव अखिलं, निर्बाधं, पितृपरम्परागतं राज्यं शासनं कुरु, धर्मज्ञ। सर्वे मन्त्रकुशलाः मन्त्रिणः, पुरोहिताः, वसिष्ठः च त्वां अत्रैव अभिषिञ्चन्तु। अभिषिक्तः त्वं बलैः लोकान् विजित्य, मरुत्सहितः इन्द्रवत्, अयोध्यां शासनाय प्रयाहि। त्रिणि ऋणानि प्रतिपद्य, दुष्टान् दग्ध्वा, मित्राणि कामैः तुष्ट्वा, त्वमेव अत्र मम शासनं कुरु। आजि तव अभिषेकात् सख्याः प्रमुद्यन्तां, द्वेषिणः भयभीताः दशसु दिशासु पलायन्तां। मातरं मम च कलङ्कं अपहृ, नरश्रेष्ठ, पिता च तत्र पापात् रक्ष। शिरसा नमन् याचामि—मम सर्वबान्धवान् च दयां दर्शय, यथा महेश्वरः सर्वभूतान् प्रति। यदि त्वं एतत् सर्वं परित्यज्य वनं गन्तुम् इच्छसि, तर्हि अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि। एवं भरतः शिरसा नमन्, दुःखितः, रामं याचमानः, रामः तु पितृशासनं दृढं कृत्वा, प्रतिनिवर्तितुं न निश्चितवान्। राघवस्य एतादृशीं अद्भुतां स्थैर्यं दृष्ट्वा, जनाः अयोध्यायाः प्रतिनिवर्तने दुःखिताः सन्तः अपि, तस्य दृढनिश्चयेन हृष्टाः अभवन्। ततः पुरोहिताः, नगरस्थ वृद्धप्रियजनाः, मातरः च अश्रुपूर्णलोचनाः, भरतस्य तादृशं भाषणं प्रशंस्य, सर्वे रामं समवोचन्। एवं श्रीमद् वाल्मीकिकृतस्य आदिकाव्यस्य अयोध्याकाण्डे षडुत्तरशतम् सर्गः समाप्तः। पुनः भरतस्य तादृशं भाषणं श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, कुलश्रेष्ठः रामः तम् प्रत्युवाच। यद् उक्तं तव, तत् युक्तं; त्वं दशरथस्य पुत्रः, कैकेयी महिष्याः पुत्रः, राजश्रेष्ठ। पूर्वं, भरत, दशरथः तव मातरं परिणीय, तस्य पितरं अप्रतिमं राजदायं श्रुतवान्। सुरासुरयुद्धे तव मातुः पिता, राजा, प्रसन्नः, तस्य कन्यायै वरं दत्तवान्। तदा तव प्रसिद्धा माता, नरश्रेष्ठ, द्वौ वरौ राज्ञः याचितवती। तया तव राज्यं, नरवीर, मम वनवासं याचितम्; राजा तौ द्वौ वरौ तस्य इच्छया दत्तवान्। पितुः आज्ञया, नरश्रेष्ठ, अहं अपि चतुर्दश वर्षाणि वनवासे नियोजितः। अतः सत्यनिष्ठः, पितृवाक्यनिष्ठः, लक्ष्मणसीतासहितः, अहम् अत्र एकान्ते वने आगतः। त्वं अपि, नरश्रेष्ठ, शीघ्रं पितुः सत्यस्य आज्ञां पूरय, अभिषेकं स्वीकुरु। मम निमित्तं, धर्मज्ञ, पितरं त्रिणि ऋणानि मुक्त्वा, मातरं पितरं च सम्मानय। पूर्वं श्रुतम्—गयायां गयेन प्रसिद्धं स्तोत्रं पितरं प्रति गीतम्। पुत्रः पितरं 'पुत्' नामकात् नरकात् रक्षति, तस्मात् 'पुत्रः' इति नाम, यः पितरं रक्षति वा नेतुं शक्नोति। बहवः पुत्राः धर्मिष्ठाः, विद्वांसः चोत्पाद्याः; तेषु बहुषु, कश्चित् एकः गयायां गच्छेत्। एतद् सर्वं राजर्षयः मन्यन्ते, राजप्रिय; अतः नरश्रेष्ठ, पितरं नरकात् रक्ष, राजन्। अयोध्यां गच्छ, भरत, जनानां प्रियं कुरु, शत्रुघ्नेन सह, द्विजैः सह च। अहम् अपि शीघ्रं दण्डकवनं प्रवेश्ये, वैदेही लक्ष्मणेन सह। त्वं भरतः नराणां राजा भव; अहं वनवासिनां मृगाणां राजा भवामि। त्वं हृष्टः महापुर्यां गच्छ; अहं हृष्टः दण्डकं प्रवेश्यामि। सूर्यस्य किरणाः तव शिरः वर्षासु छायया शीतलयन्तु; अहं अपि वनेषु वृक्षछायायां सुखेन विश्राम्यिष्यामि। शत्रुघ्नः तव सहचरः; सौमित्रिः मम मुख्यः मित्रः। वयं चत्वारः उत्तमपुत्राः, राजन्, सत्यमार्गं अनुवर्तिष्यामः—मा शुचः, भरत। एवं श्रीमद् वाल्मीकिकृतस्य अयोध्याकाण्डे सप्तुत्तरशतम् सर्गः समाप्तः। भरतः एवम् उपवसितः, तं सान्त्वयन्तं, तदा विशिष्टः ब्राह्मणः जाबालिः, धर्मविरोधं वचनं रामं धर्मज्ञं प्रति अब्रवीत्। "साधु राघव, किं तव मनः साधारणजनस्य फलरहितं भवतु? त्वं धर्मात्मनः उत्तमं मनः धारयसि। कः कस्य बान्धवः? किम् कस्य स्वं? कः कस्य किम् उपयुज्यते? सर्वे जनाः एकाकिनः जायन्ते, एकाकिनः एव नश्यन्ति।" एवं श्रीमद् वाल्मीकिकृतस्य आदिकाव्यस्य अयोध्याकाण्डे अष्टोत्तरशतम् सर्गः समाप्तः।