भरतः, दुःखेन संतप्तः, रामं प्राञ्जलिरभ्यभाषत—“यः पुरुषः, यथात्वं नरश्रेष्ठ, परां चापरां च विद्याम् अवबुध्यते, सः महत्तीव्रदुःखसम्भवेऽपि शोकं न कुर्यात्। त्वं हि देवसदृशस्वभावः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, प्राज्ञश्च, हे राघव। यः त्वद्विशिष्टगुणसम्पन्नः सृष्टिसंहारयोः तत्त्वं वेत्ति, सः दुर्निवार्येण दुःखेन न संतप्येत। यद् मम जननी, हीना, दुष्टा, मम कारणेन, मम अनुपस्थितौ, यदपकारं कृतवती—तत् त्वं, महाबाहो, क्षन्तुमर्हसि। धर्मपाशैः बद्धोऽहम्, अत एव, यद्यपि सा पापं कृतवती, ताम् अहम् अतिक्रूरं दण्डं न ददामि। कथं हि अहम्, दशरथस्य सुतः, कुलधर्मकर्मणा शुद्धः, धर्मविद् सन्, अधार्मिकं गर्हितं वा कर्म कुर्याम्? आचार्यं, कर्तारं, ज्येष्ठम्, राजानम्, मृतं पितरं च—एतान् अहम् सभायाम् न कदापि गर्हयेयं, न च देवतान्। कः स्त्रीप्रियार्थी धर्मवित्, अधार्मिकं निष्फलम् पापं कर्म कुर्यात्? प्राचीनकाले उक्तम्—प्राणान्ते प्राणिनां बुद्धिविभ्रमः भवति; तद् एषः परम्परानुगतः स्वयम् अस्माकं पुरतः राज्ञा कृतः। यद् यद् पितरः कोपमोहप्रमादाद् अतिक्रान्तवान्, तत् त्वं, धर्मनिष्ठः सन्, पुनराहृत्य धर्ममार्गे स्थापय। पितुः पतनहेतुं कर्म पुत्रस्य एव स्यात्। अतः त्वं सत्पुत्रः भव, पापकर्मणोः अनुवर्तनं मा कुरु; बुद्धिमन्तः लोके तादृशं न अनुमन्यन्ते। त्वं कैकेयीं, माम्, पितरं, बान्धवान्, नगरजनपदवासिनश्च सर्वान् रक्ष; सर्वं त्वया संरक्षितव्यं। किम् अरण्यस्य क्षत्रियस्य च, जटानां च राजधर्मस्य च सम्बन्धः? त्वया न विघातकर्म कर्तव्यम्। क्षत्रियस्य मुख्यं कर्माभिषेक एव, तेन हि, महाबुद्धे, प्रजापालनं साध्यते। न हि कश्चित्, निःश्चितं वर्तमानं परित्यज्य, संशयं भविष्यधर्मं वा क्षत्रियो वा तद्बान्धवो वा इच्छेत्। यदि तु त्वं क्लेशकरं धर्मं आचरितुम् इच्छसि, तर्हि धर्मपालनाय चतुर्वर्णान् रक्षित्वा तं क्लेशं स्वीकुरु। आश्रमानां चतुर्णां मध्ये गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठ इति धर्मज्ञैः कथ्यते; तं कथं त्वं सम्यक् परित्यजसि? अहम् शिक्षया, स्थानतः, जन्मतः च तव कनिष्ठः; कथं त्वं स्थिते त्वयि अहं भूमिं शासनं कुर्याम्? बालोऽहम्, अल्पबुद्धिः, गुणहीनश्च, तव चानुपस्थितौ राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। त्वं एव, धर्मज्ञ, स्वधर्मेण, बान्धवैः सहितः, अशेषं निरवद्यं पितृपैतामहं राज्यं शासनं कुरु। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताः, वसिष्ठश्च मन्त्रकुशलः, त्वामिहैव राजानं अभिषिञ्चन्तु। अस्माभिः अभिषिक्तः त्वं, विजित्य लोकान्, मरुद्भिरिन्द्र इव, अयोध्यां शासनाय प्रस्थितः भव। त्रीणि ऋणानि प्रतिपूर्त्य, दुष्टान् दग्ध्वा, सुहृदः कामैः तर्पयित्वा, त्वं एव अत्र मम शासनं कुरु। अद्य तवाभिषेके सख्यः सन्तु प्रमुदिताः, रिपवः भयत्रस्ताः दशसु दिशः पलायन्ताम्। मातुः मम च कल्मषं त्वं क्षालय, नरश्रेष्ठ, पितरं च तत्र पापात् रक्ष। नमस्कृत्य अहम् त्वाम् याचे—मयि च बान्धवेषु च दया कुरु, यथा महेश्वरः सर्वभूतेषु। यदि त्वं अत्रत्यं सर्वं परित्यज्य अरण्यगमनं निश्चितवान्, तर्हि अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि। एवं, दुःखार्तः भरतः शिरसा वन्दमानः रामं याचमानः, रामः तु पितुर्वचननिष्ठया न प्रतिनिवर्तितुं निश्चितवान्। राघवस्य तादृशीमविचलितां धर्मनिष्ठां दृष्ट्वा, जनाः यद्यपि तस्य अयोध्याप्रत्यागमात् दुःखिता, तथापि तस्य धैर्ये हृष्टाः अभवन्। ततः पुरोहिताः, नगरवृद्धप्रियजनाः, मातरश्च अश्रुपूर्णलोचनाः, भरतस्य तादृशं भाषणं प्रशस्य, सर्वे रामं पुनः पुनः प्रार्थयामासुः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षट्शतः सर्गः समाप्तः। पुनः, भरतेन एवं उक्ते, लक्ष्मणाग्रजः श्रेयान् भ्राता, बान्धवेषु पूजितः, तम् उत्तरम् उवाच। “यद् उक्तं त्वया, तत् युक्तम् एव, त्वं हि दशरथस्य च कैकेय्याः च तातः, राजर्षिसत्तम। पूर्वं, भ्रातः, पित्रा तव मातरं परिणीय, तव मातामहात् अद्भुतं दायं श्रुतः। देवासुरसंग्रामे तव मातामहः राजा तुष्टः सन्, तस्य कन्यायै वरं दत्तवान्। तदा प्रतिज्ञां लब्ध्वा, तव कीर्तिमती माता, नरश्रेष्ठ, राजानम् द्वौ वरौ याचिता। सा तव राज्यं, नरशार्दूल, मम च वनवासं, कामयामास; राजा च तयोः वरयोः प्रतिपादकः अभवत्। तस्मात् पितुर्वचनेन, नरश्रेष्ठ, अहम् अपि चतुर्दशवर्षाणि वनवासं प्रतिज्ञाय बद्धः। एवं सत्यवाग्, पितुर्वचने स्थितः, लक्ष्मणेन सीतया च सह, अहम् अरण्यं प्राप्तः।