एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अथ तस्मिन् काले रामेण सम्यगुक्तं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियः रामः च, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्मयुक्तैः वाक्यैः तम् addressed इति प्रवृत्तः। भरतः रामं सम्बोध्य उवाच—"कः नाम लोके त्वद्वान् स्यात्, हे रिपुंसूदन? न त्वां शोकः कम्पयति, न हर्षः प्रमोदयति। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां सन्देहं पृच्छसि। यो जीवन् वा मृतो वा, उपस्थितो वा अनुपस्थितो वा, एवं बुद्धिमान्—कस्यापि दुःखस्य कारणं स्यात्? यो हि परं चापरं च वेद, यथा त्वं नरश्रेष्ठ, सः महानपि क्लेशे दुःखं न अनुभवेत्। त्वं हि अमृतानां स्वभावं इव, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च, हे राघव। यस्य तव गुणाः, सृष्ट्युत्पत्तिविनाशयोः तत्त्वं जानाति, सः अक्लेश्यं दुःखं न अनुभवेत्। मया अनुपस्थितेन, मन्दात्मना, मातरः या मम दुष्कृतं कृतवती, तस्याः पापस्य, त्वं क्षमस्व, आर्य। धर्मबन्धनैः बद्ध्वा, न अहं तां मातरं, यद्यपि सा पातकी, दुःखेन दण्डयामि। कथं अहं दशरथस्य सुतः, शुद्धवंशकर्मा, धर्मज्ञः, अधर्म्यं कर्म कर्तुं शक्नुयाम्? गुरुं, कर्तारं, ज्येष्ठं, राजानं, मृतं पितरं, सभायाम्, न निन्देयम्, न च देवताः। कः स्त्रीसन्तोषाय, धर्मं जानन्, अधर्म्यं, निष्फलं, पापं कर्म कुर्यात्? श्रूयते हि पुराकाले, प्राणत्यागे मोहः भवति; पितुः तादृशं कर्म लोके दृष्टम्। यद् यद् पितुः अपराधः, क्रोधमोहप्रमादकृतः, त्वं धर्मनिष्ठः सन्, तं त्यज। पितुः पतनहेतुं कर्म, पुत्रस्य एव स्यात्। त्वं एव धर्मपुत्रः भव, न पितुः पापकर्मणा; बुद्धिमन्तः लोके तादृशं कर्म न अनुमन्यन्ते। त्वं कैकेयीं, माम्, पितरं, बान्धवान्, नगरजनपदवासिनः च रक्ष; सर्वं पालय। किं वनस्य क्षत्रियस्य च सम्बन्धः? किं जटानां राज्यस्य च? त्वं तादृशं विच्छिन्नं कर्म मा कुरु। क्षत्रियस्य मुख्यं कर्माभिषेकः, येन जनपदस्य रक्षणं भवति। कः निःश्शंकं वर्तमानं धर्मं त्यक्त्वा, संशयं भविष्यं धर्मं वाञ्छेत्? यदि त्वं दुःखकरं धर्मं इच्छसि, धर्मपालनाय चतुर्वर्णान् पालय, दुःखं च स्वीकुरु। चतुर्णां आश्रमाणां गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः इति धर्मज्ञैः कथ्यते; कथं त्वं तं त्यक्तुम् उचितः? विद्यया, स्थानतः, जन्मना च, अहं तव कनिष्ठः; त्वं स्थितः सन्, कथं अहं राज्यं पालयेयम्? अहम् अपकृष्टबुद्धिः, गुणहीनः, स्थानतः अधमः; त्वया विना राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। त्वं एव अखिलं, निर्विघ्नं, अनायासं, पितृपैतामहं राज्यं, स्वधर्मेण, बान्धवैः सह पालय। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहितैः सह, वसिष्ठेन च, मन्त्रकुशलैः, त्वां अत्रैव अभिषिञ्चन्तु। त्वयि अस्माभिः अभिषिक्ते, त्वं विजित्य लोकान्, इन्द्रः इव मरुद्भिः, अयोध्यां पालय। त्रयाणां ऋणानां शुद्ध्या, दुष्टनिग्रहणेन, मित्रेषु कामदानवृत्त्या, त्वं एव मम अधिपः भव। अद्य तव मित्राणि अभिषेके हृष्टानि भवन्तु, रिपवः भयार्ताः दशसु दिशासु पलायन्ताम्। मम मातुः, मम च, कल्मषं त्वं अपनुद, नरश्रेष्ठ, पितरं पापात् रक्षस्व। अहम् अधोमस्तकः त्वां याचे—त्वं मयि सर्वेषु च बान्धुषु दया दर्शय, यथा भगवाञ् सर्वेषु भूतेषु। यदि त्वं एतत् उत्सृज्य, वनं गन्तुम् इच्छसि, अहम् अपि त्वया सह गमिष्यामि।" एवं भरतेन शोकसंतप्तेन, अधोमस्तकेन, बहुधा याच्यमाने, रामः पितुः वचने स्थितः, प्रत्यागमनं न निश्चितवान्। राघवस्य तादृशं धैर्यं दृष्ट्वा, जनाः, यद्यपि अयोध्यां प्रत्यागमनस्य शोकात् दुःखिताः, तथापि तस्य अचलधृतिं दृष्ट्वा हृष्टाः अभवन्। ततः पुरजनानां प्रियतमा मन्त्रिणः, नगरवृद्धाः, मातरः च, अश्रुपूर्णलोचनाः, भरतस्य तादृशं भाषणं श्रुत्वा, तम् प्रशंस्य, रामं प्रार्थयामासुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे षट्-शततमः सर्गः समाप्तः। पुनः, भरतेन एवम् उक्ते, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, बान्धवेषु पूजितः, तम् प्रति प्रत्युवाच। "यद् उक्तं त्वया, तत् युक्तम्, यतः त्वं दशरथस्य, कैकेय्याः च, सुतः, राजर्षिसत्तम। पूर्वं, भ्रातः, पितरः तव मातरं परिणीय, तव मातामहान्, अप्रतिमं राजशुल्कम्, श्रुतवान्।