रामः तदा भ्रातृभिः सह मन्दाकिन्याः तटे स्थितः, स्नेहपूर्णं वचः उवाच। “राघव, पितुः धर्मनिष्ठस्य वचनं पालनं कर्तुं वनवासं स्वीकरिष्यामि, यथा स अनुमोदितवान्। यः पुरुषः परलोकस्य इच्छया वर्तते, स बुद्ध्या, करुणया, वृद्धानां आज्ञया च कर्तव्यं आचरति, नरश्रेष्ठ। त्वमपि, पुरुषश्रेष्ठ, स्वभावानुसारं आचारं कुरु, पितुः दशरथस्य धर्मपालनं श्रुत्वा।” इत्येतत् अर्थपूर्णं वचनं पितुः आज्ञापालनाय उक्त्वा, महात्मा रामः, क्षणं तु मौनं अकरोत्, अनुजं प्रति भाषणं विरम्य। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे पंचशततमः सर्गः समाप्तः। रामस्य एवं वचने मौनं उपगते, धर्मनिष्ठः भरतः, जनानां प्रियः रामं मन्दाकिन्याः तटे धर्मयुक्तं अद्भुतं वचनं उवाच। “कः इह लोके त्वदृशः स्यात्, रिपुसूदन? दुःखेन न विक्रियते, सुखेन न प्रमोदते। वृद्धैः त्वं पूज्यसे, संशये तेषां उपदेशं पृच्छसि। यः जीवन् वा मृतः, उपस्थितः वा अनुपस्थितः, एवं विवेकवान्, स कस्यापि दुःखेन विक्रियेत? ऊर्ध्वाधः धर्मं जानाति यः, त्वदृशः नरश्रेष्ठः, स महाप्रतापे दुःखेन न शोकं कुर्यात्। त्वं अमराणां सदृशः, सत्यनिष्ठः महात्मा, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् राघव। यः तवदृशः गुणैः युक्तः, सृष्टिसंहारविज्ञः, स दुःखेन न पीड्येत। यद् मम मातरः, दुष्टः, पापकारिणी, मम अनुपस्थिते, मम निमित्तं कृतवती, तं अपराधं त्वं क्षमस्व, आर्य। धर्मबंधनात्, मम मातरं, यद्यपि तया पापं कृतम्, तां न तिरस्करिष्यामि, न च कठोरं दण्डं दास्यामि। कथं दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मं जानन्, अधर्मं निन्दितं कर्म कुर्यात्? गुरुः, कर्ता, वृद्धः, राजा, मृतः पिता—एतेषां सभायां न तिरस्करिष्यामि, न च देवतान्। कः स्त्रीसन्तोषाय पापं कर्म कुर्यात्, धर्मविज्ञः, यः धर्मं जानाति? प्राचीनं वचनं अस्ति—जीवनान्ते प्राणीणां बुद्धिः भ्रम्यति; राजा यथा कृतवान्, तत् लोके प्रकटं जातम्। यद् पिता क्रुद्धः, मोहात्, प्रमादात् वा लङ्घितवान्, तद् धर्माय त्वं तद् कर्म निवर्तय। पितुः पतनहेतुं कर्म, पुत्रस्य कर्म इति गण्यते। तत्त्वं सुतः भव, न पितुः पापं अनुवर्तिष्यः; लोके पण्डिता दोषं कर्मानुवर्तनं न अनुमोदन्ति। कैकेयीं, माम्, पितरं, बान्धवान्, नगरवासिनः, ग्रामजनान्, सर्वान् रक्ष; सर्वस्य रक्षणं कुरु। वनस्य क्षत्रियस्य च, जटानां राजन्यस्य च, किं सम्बन्धः? विघ्नितं कर्म न कर्तव्यम्। क्षत्रियस्य प्रथमं धर्मः अभिषेकः; तेन, महाबुद्धे, जनरक्षणं साध्यते। कः निश्चितं वर्तमानं धर्मं त्यक्त्वा अनिश्चितं भविष्यं धर्मं अन्वेष्येत्, क्षत्रियः वा तस्य बान्धवः? यदि दुःखसाध्यं धर्मं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि धर्मपालनाय चत्वारः वर्णाः रक्ष्यन्ताम्, तद् दुःखं स्वीकरोतु। चतुर्षु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः इति धर्मज्ञैः कथ्यते; तं कथं त्यजेत्? विद्यया, स्थानेन, जन्मना च, अहं तव अनुजः; कथं तव उपस्थिते अहं राज्यं धारयामि? अहं बालः, बुद्धिहीनः, गुणहीनः, स्थानहीनः; तव वियोगे राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। सर्वं अकलुषं पितृपारम्पर्यं राज्यं, निर्हेतुकं, तव धर्मानुसारं, बान्धवैः सह शासनं कुरु, धर्मज्ञ। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताः, वसिष्ठः च मन्त्रकुशलः, तव अभिषेकं अत्र एव कुर्युः। तव अभिषेके कृते, बलात् लोकान् विजित्य, इन्द्रः मरुतैः यथा, अयोध्यां शासनाय गच्छ। त्रिणि ऋणानि प्रतिपाद्य, पापं दग्ध्वा, मित्राणि कामैः तुष्ट्वा, त्वमेव मम शासनं कुरु। तव अभिषेकस्य दिवसे, तव मित्राणि हृष्टाः स्युः, शत्रवः भीताः दश दिशः पलायन्तु। मातरं मम मम अपवादं च, पुरुषश्रेष्ठ, तव अभिषेकेन शुद्धं कुरु, पितरं पापात् रक्ष। मम शिरः नतं कृत्वा, त्वं सर्वेषां बान्धवानां कृपां कुरु, यथा महेश्वरः सर्वभूतानां कृपां करोति। यदि तद् त्यक्त्वा वनं गन्तुम् इच्छसि, तर्हि अहम् अपि त्वया सह गच्छामि।” एवं भरतः दुःखितः शिरः नत्वा प्रार्थयन्, रामं न प्रत्यागतुम् चकार, पितुः आज्ञायाम् स्थितः। राघवस्य अद्भुतं धैर्यं दृष्ट्वा, जनाः, यद्यपि अयोध्यायाः प्रत्यागमनं न प्राप्तम्, तस्य निश्चलतायां हर्षं अनुभवन्। तदा पुरोहिताः, नगरस्य प्रियजनाः, मातरः च अश्रुपूर्णनेत्राः, भरतस्य वचनं प्रशंस्य, रामं सर्वे समवर्तन्त।