रामः भ्रातरं भरतं सौमित्रिं च समीपस्थं विनयपूर्वकं सम्बोध्य उवाच—"आर्य, पितुर्वचनं मया अवमानयितुं न युक्तम्। स एव नः बन्धुः, स एव पिताऽपि; सदा तस्य पूजनं त्वया अपि कर्तव्यम्। अतः, राघव, धर्मपथे स्थितस्य पितुः वचनमनुसृत्य, तेन अनुमोदितं वनवासं अहं अवश्यम् आचरिष्यामि। यः पुरुषः परत्र लोकं इच्छति, स बुद्ध्या, दयया, वृद्धानां च आज्ञापालनस्य अनुष्ठानं कर्तव्यम्, नरश्रेष्ठ। त्वमपि, पुरुषसत्तम, पितुः दशरथस्य धर्माचरणं श्रुत्वा स्वभावानुसारं आचरितुमर्हसि।" एवं पितृवचनपालनार्थं अर्थपूर्णानि वचनानि उक्त्वा, महात्मा रामः, क्षणमुपशम्य, अनुजं न पुनः प्रत्यभाषत। एवमयं पञ्चशदधिकशततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमहर्षिणा विरचिते रामायणे समाप्तः। रामेण एवमुक्ते तु मौनं गतवति, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं मन्दाकिन्याः तीरे, धर्मयुक्तानि अद्भुतानि च वचनानि उवाच—"कः इह लोके त्वदृशः स्यात्, रिपुंसूदन? न त्वां दुःखं नन्दयति, न च हर्षः प्रमादयति। त्वं वृद्धैः मान्यः, संशयेषु च तान् पृच्छसि। यः जीवन्मृतः, सन्नसन्नपि, एवं विवेकी स्यात्, स कथं किञ्चिदपि क्लेशं प्राप्नुयात्? यः चोत्तमाधमं च वेत्ति, यथा त्वं नराधिप, स दुःखेनापि न शोचितव्यम्। त्वं हि अमरसमः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च, राघव। यः तवद्विशिष्टगुणसम्पन्नः, सृष्टिसंहारतत्त्ववित्, स दुःखेन न बाध्येत। यदपि मम माता, नीचस्वभावा, दुष्टा, ममार्थं मयि सन्निहिते पापं कृतवती, तदपि त्वं, आर्य, तस्याः मम अपराधं क्षमस्व। धर्मबन्धनैः बद्धः सन्, अहं तस्यै घोरं दण्डं न स्थापयामि, यद्यपि सा तदर्हति। कथं हि दशरथस्य सुतः, शुद्धवंशकर्मणा, धर्मज्ञः सन्, अधार्मिकं निन्दितं कर्म कर्तुं शक्नुयामि? आचार्यं, कर्तारं, ज्येष्ठं, राजानं, मृतं पितरं च, सभायामहं न निन्देयम्, न च देवताः। को वा स्त्रीप्रियार्थं, धर्मविज्ञः, पापीयः निष्फलम् कर्म कुर्यात्? प्राचीनात् श्रूयते—प्राणान्ते जनानां बुद्धिविभ्रमः भवति; स च राजा लोकस्यान्ते एवं कृतवान्, तदिदं प्रत्यक्षं जातम्। यदपि पितरं क्रोधमोहप्रमादाद् अपराधितवान्, तदपि त्वं धर्मार्थं तदपाकरोतु। यः पितुः पतनहेतुः, स एव पापं पुत्रस्य इत्युच्यते। त्वं सत्पुत्रो भव, मा पित्रा कृतं पापं कुरु; लोके हि पण्डिताः तदनुष्ठानं न अनुजानन्ति। कैकेयीं, माम्, पितरं, बान्धवान्, नगरजनपदवासिनः सर्वान् रक्ष; त्वं एतत्सर्वं रक्षस्व। वनस्य क्षत्रियस्य च, जटानां च राज्यस्य च, का संधिः? त्वं न विघटितं कर्म कर्तुमर्हसि। क्षत्रियस्य प्रथमं धर्मः अभिषेकः, येन प्रजानां रक्षणं शक्यते। कः निश्चितं वर्तमानं धर्मं परित्यज्य, अनिश्चितं अनागतं धर्मं अन्विष्येत, क्षत्रियो वा क्षत्रियबन्धुर् वा? यदि तु त्वं दुःखसहितं धर्मं कर्तुमिच्छसि, तर्हि धर्मपालनात् चतुर्वर्णान् रक्ष, तं च क्लेशं स्वीकुरु। चतुर्षु आश्रमेषु गार्हस्थ्यमेव श्रेष्ठमिति धर्मज्ञाः वदन्ति; तत् कथं त्वया त्यज्यते? विद्यया, स्थानतः, जन्मना च अहं तव अनुजः एव; कथं त्वं सति राज्यं पालयेयम्? अहं बालः, अल्पबुद्धिः, गुणहीनः, अधमः; त्वया विना राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। त्वं एव स्वधर्मेण, बान्धवैः सहितः, अखण्डं शत्रुवर्जितं पितृपैतामहं राज्यं पालय। मन्त्रीणः, पुरोहिताश्च, मन्त्रकुशलः वसिष्ठः च अपि, त्वां अत्रैव अभिषिञ्चन्तु। अस्माभिः त्वं अभिषिक्तः, इन्द्रः मरुद्भिः इव, आयोध्यां विजित्य पालय। ऋणत्रयं शुद्ध्वा, दुष्टान् दग्ध्वा, सुहृदः कामैः तर्पयित्वा, त्वं एव मम अधिपः भव। अद्य तव अभिषेकात् सदा भक्ताः सखायः प्रमोदन्ताम्, द्वेषिणः भयभीताः दशसु दिशः पलायन्ताम्। मम मातरं, माम्, च लज्जां विहाय, पितरं च पापात् रक्ष, नरश्रेष्ठ। शिरसा अहं त्वां याचे—मयि च बान्धवेषु च, यथा महेश्वरः सर्वभूतेषु, तथा त्वं दया प्रदर्शय। यदि तु एतत्सर्वं परित्यज्य, वनं गन्तुमिच्छसि, तर्हि अहमपि त्वया सह गमिष्यामि। एवं भरतेन, शिरसा विनम्रः, संतप्तेन, बहुशः विनिवर्तिते अपि, धर्मनिष्ठः रामः पित्राज्ञायाम् अचलः स्थित्वा, प्रत्यागमनं न निश्चितवान्। एवं दृढनिश्चयं राघवस्य दृष्ट्वा, जनाः अपि, यद्यपि तस्य अयोध्यां अप्रत्यागमने दुःखिताः, तस्य अचलधृतिं दृष्ट्वा हर्षं च लेभिरे।