रामः प्रियभ्रातृभरतम् उपविश्य, स्नेहपूर्वकं धर्म्यं च वाक्यम् अवदत्—"सौम्य, पितरौ दशरथो नः पुण्यकर्मणा यथेष्टयज्ञैः सम्यग्दक्षिणैश्च स्वर्गं गतः। स बहुविधैः यज्ञैः भोगैश्च समन्वितः, परमायुः लब्ध्वा, स्वर्गं प्राप्तवान्। परमं चायुः सुखं च प्राप्य, साधुजनैः पूजितः, स नः पिता स्वर्गं गतः, शोचनीयः नास्ति। स देहं जर्जरं मर्त्यं परित्यज्य, दिव्यां संपदं प्राप्य, ब्रह्मलोकं वर्तते। न हि बुद्धिमान् कश्चन, स्वभावः यथा भवतु, श्रोतृ वा अतिबुद्धिमान्, एवं शोचितुं युक्तः। विविधाः शोकाः विलापाः रुदितानि च, सर्वदा पण्डितैः परिहर्तव्याः। अतः त्वं प्रशान्तः भव, मा शोचः। अस्मिन्गृहे स्थित्वा, पितुर्वचनं श्रोतव्यम्, यः इन्द्रियविजितां श्रेष्ठः वाक्येषु च अग्रणीः। यत्रापि मया स धर्मात्मा पितुः आदेशः श्रुतः, तत्र अहम् अपि पित्रा समादिष्टः तं धर्ममाचरिष्यामि। न हि मम, रिपुसूदन, आदेशात् विमुखता उचितम्; स पिताऽपि त्वया पूज्यः, स बन्धुः, स पितैव नः। तस्मात् राघव, धर्मनिष्ठेन पित्रा यथानुमोदितं वनवासं वर्तिष्ये, पितुर्वचनं स्थापयिष्यामि। यः पुरुषः परत्र कामयते, स बुद्ध्या दयया च वृद्धोपसेवया च कर्तव्यं कुर्यात्। त्वमपि, पुरुषव्याघ्र, पितुर्दशरथस्य धर्मचरितं श्रुत्वा, स्वभावेन आचरितुम् उचितः। इति एवमुक्त्वा, पितुर्वचनपालनाय, महात्मा रामः, महाबुद्धिः, भ्रातरं क्षणं तुष्णीं बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। तत् रामेण एवमुक्ते तुष्णीं भूते, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं मन्दाकिनीतीरे, धर्म्यं वाक्यम् अब्रवीत्—"कः नु लोके त्वदृशः स्यात्, रिपुसूदन? न त्वां शोकः कम्पयति, न हर्षः प्रमोदयति। त्वं हि ज्येष्ठैः पूज्यसे, संशये च तान् पृच्छसि। यः जीवन् वा मृतो वा, उपस्थितो वा अनुपस्थितो वा, एवं विज्ञायते, स कथं किञ्चिदपि क्लिश्येत्? यः चोत्तराधरं वेत्ति, यथा त्वं नरश्रेष्ठ, स चापि महतीं आपदं प्राप्य न शोचेत्। त्वं स्वभावेनैव देवानामिव, महात्मा सत्यम् आस्थितः, सर्वज्ञः सर्वदर्शी च, राघव। यः सृष्टिसंहारयोः तत्त्वं वेत्ति, तव यथा गुणाः, स दुःखेन महता न क्लिश्येत्। यदपि मम माता, पापिनी दुरात्मा, अपकृत्तवत्यस्ति, तदपि त्वं महाबाहो, तदपि क्षन्तुम् अर्हसि। धर्मबद्धः अहम्, न तां मातरं घोरं दण्डयामि, यद्यपि सा पापकर्मा। कथं दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मविद् सन्, अधार्मिकं कर्म कुर्यात्, तद्वर्जनीयं? गुरुं कर्तारं ज्येष्ठं राजानं मृतं पितरं च, नाहं सभायां निन्देयम्, न च देवताः। कः स्त्रीप्रियार्थी, धर्मज्ञः सन्, अधर्मं पापकर्म च कुर्यात्, येनार्थेन न च धर्मः स्यात्? श्रूयते हि पुराणेषु, मृत्युकाले प्रजाः मुह्यन्ति; पितरं यथा लोके कृतवान्, स धर्मः अद्य प्रत्यक्षीकृतः। यदपि पितरं क्रुद्धः मोहात् प्रमादात् वा अतिक्रान्तवान्, तदपि त्वं धर्ममिच्छन्, तद्व्यपोह्य कार्यम्। पितुः पतनहेतुं कर्म, पुत्रस्य एव स्यात्; तस्मात् त्वं सुतः स्याः, न तु पापस्य कर्ता; लोके पण्डिता न तं अनुमन्यन्ते। त्वं कैकेयीं मां पितरं बान्धवान् च, जनपदं च, सर्वं रक्ष; सर्वत्र रक्षिता भव। किं वा वनस्य क्षत्रियस्य च सम्बन्धः? किं जटानां राज्येन? त्वं न युक्तं विच्छिन्नकर्म कर्तुम्। क्षत्रियस्य प्रधानं कर्म, राजाभिषेकः; तेन हि जनरक्षा सिध्यति। कः निश्चितं धर्मं परित्यज्य, अनिश्चितं भविष्यन्तं धर्मं इच्छेत्, क्षत्रियः सन्? यदि त्वं दुःखेन धर्मं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि धर्मपालनाय चतुर्वर्णान् रक्ष; तदपि दुःखं स्वीकुरु। चतुर्षु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः इति धर्मज्ञैः उक्तम्; तं कथं परित्यज्य युक्तम्? अध्ययनतः, स्थानतः, जन्मतः च अहं त्वत्तः कनिष्ठः; कथं त्वयि स्थिते अहं भूमिं पालयेयम्? अहं बालः, बुद्धिहीनः, गुणहीनश्च, त्वया विना राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। त्वं एव, धर्मज्ञ, अखिलं निर्विघ्नं पितृपैतामहं राज्यं स्वधर्मेण, स्वबान्धवैः सहितः, पालय। सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहिताश्च वसिष्ठः च मन्त्रकुशलाः, त्वां अत्रैव राजाभिषेचयन्तु।" इति भरतः धर्मयुक्तं वाक्यं रामाय न्यवेदयत्।