राघवः भ्रातरं भरतं सौमित्रिं च समीपस्थितं सान्त्वयन् इदं मधुरं धर्म्यम् उपवर्णयति स्म— "सर्वथा सेवकान् सम्यक् पालयन् प्रजाः च रक्षन्, धर्मेण च वित्तं दत्त्वा, अस्माकं जनकः तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभैः कर्मभिः यथेष्टयज्ञैः च यथाविधानं दक्षिणाभिः च, राजा दशरथः, अस्माकं पिता, स्वर्गं गतः। अनेकविधैः यज्ञैः कृतैः, भोगैः च सम्यक् उपभुक्तैः, चिरायुषा च प्राप्तेन, स राजा स्वर्गं गतः। चिरायुषा च भोगैः च प्राप्तैः, धर्मात्मभिः पूजितः, अस्माकं पिता, राघव, स्वर्गं गतः, शोकनीयः न सः। पिता अस्माकं, जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्तवान्, ब्रह्मलोकं च गतः। न हि कश्चन बुद्धिमान्, जातु वा अन्यः, शुश्रूषुः वा अधिकबुद्धिः, एवं शोकं कर्तुम् अर्हति। अनेके दुःखप्रकाराः, विलापः च रुदितं च, सर्वथा विवेकिना त्याज्यं सर्वत्र। तस्मात् त्वं प्रशान्तः भूत्वा शोकं मा कृथाः, तस्मिन्नेव पुरी स्थेयं; एवं हि अस्माभिः पितुः, इन्द्रियवतः श्रेष्ठस्य, वाक्यं उक्तं। यत्र च अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियुक्तः, तत्र एव अस्मिन्नेव कार्ये पितुः आदेशं पालनम् करिष्यामि। न हि मम, रिपुं जेतार, पितुः वचनम् अवज्ञेयम्; सः च पिताऽपि त्वया सदा पूजनीयः; सः बन्धुः, सः पिता। तस्मात् राघव, पितुः धर्मपरायणस्य वचनं पालनं करिष्यामि, वनवासेन, यथाऽनुज्ञातम्। यः पुरुषः परं लोकं इच्छति, सः बुद्ध्या, दयया, वृद्धानाम् आज्ञया च वर्तेत, नरश्रेष्ठ। त्वम् अपि, नरश्रेष्ठ, पितुः दशरथस्य धर्मशीलं आचारं श्रुत्वा स्वभावेन वर्तस्व। एवं स धर्म्यं वाक्यं पितुः आज्ञापालनाय उक्त्वा, महाबलः रामः, क्षणं भ्रातरं तु निःशब्दः अभवत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पञ्चशतोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। रामेण तु एवं उक्ते, तिष्ठति च मौने, धर्मनिष्ठः भरतः रामं, जनप्रियं, मन्दाकिन्याः तटे, धर्म्यम् उत्तमं वाक्यम् अभाषत— "कः हि लोके त्वत्समो भवेत्, रिपुं जेतार? न दुःखेन चलसि, न हर्षेण प्रमोदसे। त्वम् वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां उपदेशं प्राप्नोषि। यो जीवन् वा मृतः, उपस्थितः वा अनुपस्थितः, एवम्विधां बुद्धिं यः धारयति, सः कस्य दुःखेन कम्प्येत? यो हि उत्तमाधमयोः अर्थं वेद, यथा त्वम्, नराधिप, सः महान् आपत्तिम् अपि प्राप्य न शोचेत्। त्वम् अमरसमः स्वभावतः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् राघव। एवं गुणैः युक्तः, सृष्टिसंहारयोः स्वरूपं जानाति, सः दुःसहं दुःखं न प्राप्नुयात्। यत् मम माता, पापिनी, दुष्टकर्मा, मम हेतोः, मम अनुपस्थिते, यद् अधर्मं कृतवती, तस्य अपराधस्य, आर्य, त्वं क्षमां कुरु। धर्मबन्धनैः बद्धः, अहम् अपि, मातरं ताम्, यद्यपि तस्याः पापं घोरं, न तां ताडयामि। कथं हि दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा च, धर्मविद् सन्, कदाचित् अधर्मं निन्दितं कर्म कर्तुं शक्नोमि? आचार्यः, कर्ता, ज्येष्ठः, राजा, मृतः च पिता—एतेषु सभायाम् अहम् न कदापि निन्दां करिष्यामि, न देवेषु। कः हि स्त्रीप्रियार्थं पापं कर्म कुर्यात्, अधर्मं, निष्फलं, यदि धर्मं जानाति, विवेकिनः? श्रूयते हि पुरातनं—प्राणान्ते प्राणिनां बुद्धिविभ्रमः भवति; यथा राजा अस्मिन्लोके अकार्यं कृतवान्, एषः परम्परा प्रत्यक्षीभूता। यद् यद् पित्रा क्रुद्धेन, मोहात्, प्रमादात् वा, अतिक्रान्तं, तद् त्वं धर्मार्थं पुनरुद्धर। पित्रोः पतनहेतुं कर्म, तत् एव पुत्रस्य इति मन्यते। त्वं सुतः स्यात्, मा पित्रोः पापकर्मकर्ता भव; लोके हि पण्डिताः पापकर्मणि अनुवृत्तिम् न अनुमन्यन्ते। कैकेयीं, माम्, पितरं, बान्धवान्, नगरजनपदवासिनः च सर्वान् रक्ष—एषां सर्वेषां रक्षणं त्वया कर्तव्यम्। किं वनस्य क्षत्रियस्य च, किं जटानां राज्यस्य च? त्वं न एतादृशं विपर्यस्तं कर्म कर्तुम् अर्हसि। प्रथमः धर्मः क्षत्रियस्य अभिषेकः; तेन, महाबुद्धे, प्रजापालनं साध्यते। कः हि निश्चितं प्राप्य, सन्दिग्धं अनागतं धर्मं क्षत्रियः, क्षत्रियबन्धुः वा, इच्छेत्? यदि तु त्वं दुःखसहितं धर्मं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि धर्मपालनेन चतुर्वर्णान् रक्ष, दुःखं च स्वीकुरु। चतुर्णां आश्रमाणां मध्ये गार्हस्थ्यं श्रेयः इति धर्मविद्भिः कथ्यते; तत् कथं त्वया त्यक्तुं शक्यते? विद्यया, स्थानतः, जन्मना च, अहम् तव अनुजः एव; कथं तव सन्निधौ अहं भूमिं पालयेयम्? बालः, अल्पबुद्धिः, अल्पगुणः, हीनः च स्थानतः, त्वया विना राज्यं धारयितुं न शक्नोमि। त्वं एव अखिलां अक्षोभ्यां पितृपैतामहीं भूमिं स्वधर्मेण, बान्धवैः सह, धर्मविद्, पालय।