धर्मात्मा भूमिपालः सः अस्माकं पिता, यः सर्वैः पुण्यकृत्यम् यथाविधि दत्तदक्षिणैः सम्यक् यज्ञैः शुद्धचित्तः अभवत्, सः स्वर्गं गतवान्। सः सेवकान् यथायोग्यं पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण दानानि दत्त्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभकर्मभिः, काम्यैः यज्ञैः, यथाविधि दत्तदक्षिणैः च, राजा दशरथः अस्माकं पिता स्वर्गलोकं प्राप्तवान्। नानाविधान् यज्ञान् कृत्वा, भोगान् च अनुभवन्, परमं जीवनपर्यन्तम् उपलभ्य, सः राजा स्वर्गं गतवान्। परमं आयुः भोगांश् च प्राप्य, पुण्यात्मभिः पूजितः अस्माकं पिता, हे राघव, स्वर्गं गतः, न च शोचनीयः। सः अस्माकं पिता, जीर्णं मानुषं शरीरं परित्यज्य, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं प्रविष्टः। एवंविधः वा अन्यः वा, श्रुतवान् बुद्धिमान् च, न शोचितुम् अर्हति। बहुविधाः दुःखानि, विलापाः, रुदितानि च, सर्वदैव पण्डितैः परिहर्तव्यानि। अतः त्वम् आत्मनः चित्तं स्थिरं कृत्वा, मा शोच; तस्मिन् नगरे वस। अस्माकं पितुः, इन्द्रियजितां श्रेष्ठस्य, वाक्येन एवमुपदिष्टः असि। यत्र अपि अहम् तेन धर्मात्मना पित्रा नियुक्तः, तत्र एव अहम् अस्माकं पितुः आज्ञां करिष्यामि। त्वया अपि, रिपुंसूदन, तस्य वचनं न अवज्ञेयम्; सः नः बन्धुः, सः नः पिता, सदा पूजनीयः। अतः राघव, धर्मपथे स्थितस्य पितुः वचनं पालयिष्यामि, तेन अनुमतं वनवासं करिष्यामि। यः पुरुषः परत्रं प्रार्थयते, सः बुद्ध्या, दयया, वृद्धानां च आज्ञया आचरितुम् अर्हति, हे नरश्रेष्ठ। त्वम् अपि, नरश्रेष्ठ, पितुः दशरथस्य धर्माचरणं श्रुत्वा, स्वभावेन आचरितुम् अर्हसि। एवम् अर्थपूर्णानि वचनानि पित्रुवचनपालनार्थं उक्त्वा, महात्मा रामः, क्षणं तु, अनुजं प्रति भाषणं उपरराम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एतेन प्रकारेण रामेण उक्ते, सः तु धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तटे, धर्मयुक्तैः अद्भुतैः वाक्यैः उवाच। "कः नु लोके त्वदृशः स्यात्, रिपुंसूदन? न दुःखेन व्यथसि, न च सुखे हृष्यसि। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये च तान् पृच्छसि। यः जीवन् वा मृतः, सन्निहितः वा दूरस्थः, एवं विवेकवान्, तं किम् अपि क्लेशयेत्? यः त्वद्वत् उभयम् अधः च उच्चं च वेत्ति, सः महाप्राज्ञः, दुःखेषु अपि न शोचेत्। त्वं अमराणाम् इव स्वभावः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च, हे राघव। त्वद्विशिष्टगुणसम्पन्नः, सृष्टिप्रलयस्वरूपविज्ञः, कष्टदुःखेन न पीड्येत। यत् मम मातरः, पापाचारिणी, मम हेतोः, अहम् दूरस्थः सन्, यद् दुष्कृतं कृतवती—तद् अपराधं त्वं क्षमस्व। धर्मबन्धनैः बद्धः सन्, अहम् मम मातरम्, यद्यपि तया पापं कृतं, न ताम् अतीव दण्डयामि। कथं दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मज्ञः सन्, अधर्मं निन्दितं कर्म कuryāt? आचार्यं, कर्तारं, ज्येष्ठं, नृपं, मृतं पितरं च—एतान् सभायाम् अहम् न तुदेयं, न च देवतान्। कः स्त्रीप्रियार्थं, धर्मज्ञः सन्, अधार्मिकं, निष्फलम्, पापं कर्म कुर्यात्? पुराकाले उक्तं—प्राणान्ते प्राणिनः मोहिताः भवन्ति; यथा राजा जगति अकार्यं अकरोत्, तद् अस्माकं पुरतः साक्षात् जातम्। यद् यद् पितरः कोपात्, मोहात्, प्रमादात् वा अतिक्रान्तवान्, तद् त्वम्, धर्मनिष्ठः सन्, पुनः प्रतिनिवर्तय। यः पित्रा कृतं, सुतस्य एव तद् पतनकारणं भवति। अतः त्वं सुतः स्याः, न तु पित्रा कृतस्य पापकर्मणः कर्ता; लोके पण्डिताः तादृशस्य अनुवर्तनं न अनुमन्यन्ते। कैकेयीं, मां, पितरं, सुहृदः, बान्धवान्, नगरजनपदवासिनः च—सर्वान् त्वं रक्ष। कः सम्बन्धः वनस्य क्षत्रियस्य च, जटानां च राज्यस्य च? त्वं तादृशं विच्छिन्नकर्म न आचरितुम् अर्हसि। क्षत्रियस्य प्रधानं धर्मः अभिषेकः एव, येन, महाबुद्धे, प्रजापालनं साध्यते। कः निश्चितं वर्तमानं धर्मं त्यक्त्वा, अनिश्चितं, अनागतं च धर्मं अन्विच्छेत्, क्षत्रियः सन्, अथवा तस्य बन्धुः? यदि तु त्वं दुःखसहितं कठिनं धर्मं आचरितुम् इच्छसि, तर्हि धर्मपालनाय चतुर्वर्णान् रक्ष, तं दुःखं च स्वीकुरु। चतुर्णां आश्रमाणां मध्ये, गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः इति धर्मविद्भिः उक्तम्; तं कथं त्वं त्यक्तुम् अर्हसि? विद्यया, स्थित्या, जन्मना च अहम् तव अनुजः एव; कथं त्वं स्थितः सन् अहम् राज्यं पालयेयम्? अहम् बालः, बुद्धिहीनः, गुणहीनः, स्थानतः च अवरः; त्वया विना अहम् राज्यं धारयितुम् अशक्तः।