यथा पत्न्यः पुत्राः बान्धवाः मित्राणि च, समागत्य पुनः पृथग् भवन्ति, तेषां विरहः नूनं निश्चित एव। न हि कश्चित् प्राणी यथास्थितः तिष्ठति; अतः गतानां शोकनिषेधः न शक्यः। यथा कश्चित् मार्गस्थः पन्थानं गच्छन्तं यात्रिकगणं दृष्ट्वा ब्रूयात्—‘अहं अपि पश्चात् आगमिष्यामि’—तथा एव अस्माकं पितृपितामहादीनां गतिः निश्चितः पन्थाः; तत्र प्राप्ते कः शोकः, यतः तस्मात् मार्गात् न कोऽपि व्यभिचरति। यथा वयः क्षीणं भवति, जीवितप्रवाहः च न प्रतिनिवर्तते, तथा स्वस्मिन् सुखे चित्तं निवेशयेत्; सुतानां हि सुखभोगः एव। अस्माकं जनकः पृथिवीपतिः, धर्मात्मा, सर्वैः शुभैः यज्ञैः सम्यग् दक्षिणाभिः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः सेवकान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण वित्तं दत्त्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। पुण्यकर्मभिः, इच्छितैः यज्ञैः, सम्यग् दक्षिणाभिः च, राजा दशरथः अस्माकं जनकः स्वर्गं गतः। नानायज्ञैः कृतैः, विपुलैः भोगैः उपभुक्तैः, परमं आयुः प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परमं आयुः, परमं च सुखं प्राप्य, धर्मात्मभिः पूजितः अस्माकं जनकः, हे राघव, स्वर्गं गतः, न शोकनीयः। अस्माकं जनकः जीर्णं मानुषं शरीरं परित्यज्य, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्। न हि कश्चन बुद्धिमान्, यः शृणोति, यः च अधिकबुद्धिमान्, एवं शोकं कुर्यात्। एते बहुविधाः शोकाः विलापः रुदितं च, सर्वदा पण्डितैः त्याज्याः। अतः त्वं शान्तः भव, मा शुचः; तस्मिन्नेव पुरे स्थेयः। यथा अस्माकं जनकः, इन्द्रियविजयी, वाग्मिषु श्रेष्ठः, उपदिष्टवान्, तथा। यत्र च तेन पुण्यात्मना पित्रा उपदिष्टः अहम्, तत्र एव अहम् अस्माकं पितुः आज्ञां करिष्यामि। न हि मे, हे रिपुसूदन, तस्य आज्ञा अवज्ञेयाः; सः पितुः सदा पूज्यः, तवापि; सः अस्माकं बान्धवः, सः अस्माकं पिता। तस्मात्, हे राघव, धर्मपथे चरन्तं पितुः वचनं वनवासेन पालनं करिष्यामि। यः परत्रं इच्छति, सः बुद्ध्या, दयया, वृद्धसेवया च कर्तव्यं करोति, हे नरशार्दूल। त्वं अपि, नरश्रेष्ठ, स्वभावानुसारं आचरेः, पितुः दशरथस्य पुण्यश्रुतिं शृण्वन्। एवमुक्त्वा, पितुः वचनपालनार्थं, महात्मा रामः, धीमान्, क्षणमेकं भ्रातरं न संबभाषे। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकीय आदिकाव्ये पञ्चोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। रामे एवमुक्ते तु, स मौनं स्थितः, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिनीतीरे, धर्मयुक्तैः वाक्यैः उवाच। ‘कः हि लोके तव सदृशः, रिपुसूदन? न त्वां शोकः व्यथयति, न हर्षः प्रमादयति। त्वं ज्येष्ठैः मान्यः, संशये तेषां सम्मन्यसे। यः जीवन् वा मृतः वा, उपस्थितः अनुपस्थितः वा, एवं विवेकी, सः किमर्थं किञ्चित् क्लेशं प्राप्नुयात्? यो हि, नराधिप, उभयम् अधः चोपरि च जानाति, सः त्वद्वद् विपत्तौ अपि न शोचेत्। त्वं देववत् स्वभावः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान् च, हे राघव। यस्य तव सदृशाः गुणाः, सृष्टिप्रलययोः स्वभावं जानाति, सः दुःखेन न क्लिश्येत्। मम मातरः या पापिष्ठा, कुकर्मा, मम कारणात् मया अनुपस्थिते कृतदोषा, तस्याः पापस्य त्वं क्षमस्व। धर्मबन्धनात्, अहम्, तस्यै घोरं दण्डं न ददामि, यद्यपि सा तदर्हति। कथं हि, दशरथस्य अपत्यः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मज्ञः, अधर्मं निन्दितं कर्म कृत्वा स्यात्? आचार्यः, कर्ता, ज्येष्ठः, राजा, मृतः पिता—एतान् सभायाम् अहम् न निन्देयम्, न च देवताः। कः हि, स्त्रीप्रियार्थं, धर्मज्ञः, धर्मार्थविहीनं, पापं कर्म कुर्यात्? श्रूयते हि पुरातनात्, प्राणान्ते प्राणिनां बुद्धिविभ्रमः भवति; यथा राजा लोके अकार्यं कृतवान्, तत् प्रत्यक्षं मम दृष्टम्। यद्यपि मम पिता कोपात्, मोहात्, प्रमादात् वा, किञ्चिद् अतिक्रान्तवान्, त्वं धर्मार्थी सन्, तद् कर्म निवर्तय। पितुः पतनहेतुत्वात्, तद् एव कर्म पुत्रस्य स्यात्। त्वं सत्यपुत्रः भव, मा पित्रा कृतं पापं अनुवर्तस्व; लोके पण्डिताः न अनुमोदन्ति यः पापकर्मानुवर्ती। त्वं कैकेयीं, माम्, पितरं, मित्रबान्धवान्, नगरजनपदवासिनः च, सर्वान् रक्ष। कः सम्बन्धः वनस्य क्षत्रियस्य च, जटानां च राज्यस्य च? त्वं न एतादृशं विच्छिन्नकर्म आचरितुमर्हसि। क्षत्रियस्य हि प्रथमा धर्मः राजाभिषेकः; तेन, महाबुद्धे, प्रजापालनं साध्यते। इति स्नेहेन, धर्मयुक्त्या, भरतः रामं पुनः पुनः उपगृह्य, धर्ममार्गे स्थापयितुम् प्रयत्नं चकार।