जनाः आदित्यस्य उदये सायं च प्रमुद्यन्ते, किन्तु स्वस्य आयुः-क्षयम् न अवगच्छन्ति। ऋतून् प्रत्यक्ष्य जनाः प्रमोदं लभन्ते, परं ऋतुपरिवर्तनेन जीवितं क्षीयते। यथा समुद्रसागरमध्ये एका दारुभगः अपरया सह संयोगं प्राप्य, समये सम्प्राप्ते पृथक् गच्छति, तथा एव भार्याः पुत्राः बान्धवाः मित्राणि च संयोगं प्राप्य, निश्चितं पृथक्करणं गच्छन्ति। कश्चन प्राणी यथावत् न तिष्ठति, अतः गतस्य शोचने बलं नास्ति। यथा मार्गस्थितः कश्चित् यात्रिकः गच्छन्तं काफिलं दृष्ट्वा 'अहं अपि अनन्तरं आगमिष्यामि' इति वदेत्, तथा एव पितामहाः पूर्वजाः च येन मार्गे गताः, स एव निश्चितः पन्थाः; तं प्राप्त्वा शोच्यं किम्, तस्मात् न ह्यस्ति तस्मात् विचलनम्। यदा वयः क्षीयते, जीवनप्रवाहः च न प्रतिनिवर्तते, तदा मनः सुखे निवेशयेत्, पुत्राः हि सुखायै जाताः। अस्माकं पिता पृथिव्याः अधिपः, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धः, सम्यग्दत्तदक्षिणैः स्वर्गं गतः। सः स्वसेवकान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षितवान्, धर्मेण धनं दत्तवान्, तेन तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभकर्मभिः, यथाकामयज्ञैः, सम्यग्दत्तदक्षिणैः, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। नानायज्ञैः कृतैः, भोगैः च अनुभूतैः, आयुः-पर्यन्तं प्राप्त्वा, राजा स्वर्गं गतः। परमायुः, परमभोगांश्च लब्ध्वा, धर्मिष्ठैः सम्मानितः, अस्माकं पिता स्वर्गं गतः, शोचनीयः नास्ति। सः जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। एवंविधः वा अन्यः वा, कश्चन बुद्धिमान्, श्रुतवान्, प्राज्ञः, एवं न शोचितुम् अर्हति। एतानि दुःखानि, विलापः, रुदनं च, सर्वदा पण्डितैः त्याज्यम्। अतः त्वं धैर्यं धारय, मा शोचः; तस्मिन् नगरे स्थित्वा, पित्रा अस्माकं, इन्द्रियविनिग्रहेषु श्रेष्ठेन, वक्तृषु अग्रेण, उपदिष्टम्। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियोजितः, तत्र एव अहम् अस्माकं पितुः आज्ञां पालयिष्यामि। त्वयापि, रिपुसूदन, तस्य आज्ञा न अवमान्या; सः अस्माकं बान्धवः, पिता च। अतः राघव, धर्मपथे चरन्तं पितुः वचनं पालयन्, अहम् अरण्यवासं करिष्यामि। यः पुरुषः परलोकं इच्छति, सः प्राज्ञः, दयालुः, वृद्धानाम् आज्ञापालकः स्यात्, नरश्रेष्ठ। त्वमपि, पुरुषर्षभ, पितुः दशरथस्य धर्मचरितं श्रुत्वा, स्वधर्मे स्थितः भव। इत्येवं पितुः वचनपालनार्थं, अर्थयुक्तानि वचनानि उक्त्वा, महात्मा रामः, क्षणं तु मौनं जगाम। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकीय आदिकाव्ये पञ्चोत्तरे शततमः सर्गः समाप्तः। रामेण एवमुक्ते तु तस्य मौनं गते, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्मयुक्तैः वचोभिः सम्बोधितवान्। 'कः अस्मिन्संसारे त्वद्वत् स्यात्, रिपुसूदन? न दुःखेन व्यथते, न हर्षेण प्रमुद्यते। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां मन्त्रं पृच्छसि। यः जीवन्मृतो वा, सन्नासन्न वा, एवं विवेकी, सः कस्य दुःखेन बाध्येत? यो हि, नरश्रेष्ठ, त्वद्वत् उच्चावचं जानाति, सः महदपि दुःखं प्राप्त्वा न शोचेत्। त्वं देववत् स्वभावः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, प्राज्ञः, राघव। यस्य तादृशाः गुणाः, सृष्टिसंहारयोः तत्त्वं जानाति, सः दुःसहं दुःखं न प्राप्नुयात्। या मम माता, पापिनी, दुष्टकर्मा, मम निमित्तं मम अनुपस्थिते, यत् अपराधं कृतवती, स त्वया क्षन्तव्यः। धर्मबन्धनात्, अहम् अपि, तां मातरं, यद्यपि तस्याः दुष्कृत्यं, न ताम् अतिक्रूरं दण्डं ददामि। कथं दशरथस्य सुतः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मज्ञः, अधर्मं निन्दितं कर्म कर्तुं शक्नुयाम्? आचार्यं, कर्तारं, ज्येष्ठं, राजानं, मृतं पितरं, न च सभा मध्ये निन्देयम्, न च देवतान्। का स्त्रीप्रियार्थम्, धर्मज्ञः, पापं, अधार्मिकं, निष्फलं कर्म कुर्यात्? पुरातनात् एवमुक्तं यत्, अन्तकाले प्राणिनां बुद्धिविभ्रमः भवति; राज्ञा लोके यथा कृतं, तत् अस्माकं पुरतः प्रत्यक्षीकृतम्। यद् यद् पिता कोपात्, मोहात्, प्रमादात् वा अतिक्रान्तवान्, तद् धर्मार्थं त्वया निवर्त्यताम्। पितुरपतिंसावहेतुत्वात्, तदेव पुत्रस्य इत्येव गण्यते। त्वं धर्मपुत्रः भव, मा पितुः पापकर्मकर्ता भव; लोके पण्डिताः पापकर्मणि अनुवर्तिनं न अनुमन्यन्ते।