रामस्य प्रबोधिते भ्रातरे भरतेन सह मन्दाकिन्याः तीरे संवादः समारभ्यते। तत्र रामः धर्ममूलकं उपदेशं स्वजनाय दत्तवान्। स एवमुक्तवान्—“शरीरेषु वालुकाः समुत्पन्नाः, केशाः श्वेततां गताः, मनुष्यः जरया जीर्णः जातः—तस्मिन्नवस्थायां किं सः कर्तुं शक्तः? जनाः आदित्यस्य उदये हर्षं प्राप्नुवन्ति, अस्तमये अपि, किन्तु स्वस्य आयुः क्षयं न वेत्ति। ऋतून् दृष्ट्वा प्रमुदिताः भवन्ति, किन्तु ऋतुपरिवर्तनेन जीवितं क्षीयते। यथा सागरमध्यस्थे दारुणि एकं दारु अन्येन मिलति, पश्चात् काले पृथक् भवति, एवं पत्न्यः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च संगच्छन्ति, ततो निश्चितमेव वियुज्यन्ते। न कश्चन जीवः यथावत् तिष्ठति, अतः गतस्य शोकः निरर्थकः। यथा पन्थानं स्थितः कश्चित् यात्रिकः गच्छन्तं पन्थानं प्रति ‘अहमपि पश्चात् आगमिष्यामि’ इति वदेत्, एवं पितामहादयः येन पन्था गताः, स एव निश्चितः मार्गः—तत्र प्राप्ते कः शोकः, यतः तस्मात् न कश्चन व्यतिक्रमः। वयः क्षीणं भवति, जीवनप्रवाहः प्रतिनिवर्तते न, अतः मनः सुखे स्थापयेत्, पुत्राः हि सुखभाजः स्युः। अस्माकं पिता पृथिव्याः स्वामी, धर्मिष्ठः, सम्यग्यज्ञदानैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः सेवकान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण धनदानं कृत्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। पुण्यैः कर्मभिः, इच्छितैः यज्ञैः, यथाविधि दानैः च, दशरथः स्वर्गं गतः। नानायज्ञैः, भोगैः च, परं आयुः प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परं जीवनं, परं च सुखं प्राप्य, साधुभिः पूजितः, अस्माकं पिता स्वर्गं गतः, तस्मात् न शोचनीयः। जीर्णं मानुषं शरीरं परित्यज्य, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। न कश्चन बुद्धिमान्, स्वकृतो वा, अन्यो वा, श्रोतृणां मध्ये, अधिकबुद्धिः सन्, एवं शोचितुमर्हति। एते विविधाः शोकाः, विलापः, रुदनं च, सर्वदा पण्डितैः त्याज्याः। अतः त्वं सुखेन भव, मा शोच, तस्मिन् नगरे स्थेहि; एवं अस्माकं पिता, जितेन्द्रियः, वाग्मीनां श्रेष्ठः, उपदिष्टवान्। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियोजितः, तत्र एव अहं तस्य आदेशं करिष्यामि। न मे, अरिन्दम, तस्य वचनात् प्रमादः कर्तव्यः; सः एव पूज्यः, सः एव बन्धुः, सः एव पिता। अतः राघव, धर्मे स्थितस्य पितुः वचनं पालयिष्यामि, वनवासं च करिष्यामि, यथा तेन अनुमोदितम्। यः परलोकं इच्छति, सः बुद्धिना, दयया, वृद्धोपसेवया च आचरितव्यः, नरशार्दूल। त्वमपि, नरश्रेष्ठ, स्वभावेन आचर, पितुः दशरथस्य पुण्यश्रुत्या। एवं पित्रादेशस्य पालनार्थं रामः, बुद्धिमान्, क्षिप्रं भ्रातरं प्रियं वचः उक्त्वा, तुक्ष्णीं बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे शतपञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः। रामे एवमुक्ते तु मौने स्थिते, धर्मनिष्ठः भरतः रामं, जनप्रियं, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्म्यम् अद्भुतं च वाक्यं अब्रवीत्—“कः इह लोके त्वत्तुल्यः स्यात्, अरिन्दम? न त्वां दुःखं कम्पयति, न हर्षः प्रमादयति। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, तेषां संदेहेषु पृच्छसि। यः जीवितो मृतो वा, सन्निहितो दूरस्थो वा, एवम्विद्, सः किमर्थं शोचेत्? यः परं चापरं च वेत्ति, यथा त्वं, नराधिप, सः दुःखं न शोचेत्। त्वं स्वभावेन देवोपमः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान्, राघव। यः त्वद्विशिष्टगुणसम्पन्नः, सृष्टिसंहारयोः तत्त्वं वेत्ति, सः दुःखेन न क्लिश्येत। मया अनुपस्थितेन, मन्दात्मना, पापेन, मातरि यत् कृतं, तदपि त्वं क्षमस्व, आर्य। धर्मबन्धनैः बद्धः, अहं तां मातरं, यद्यपि तस्याः पापं, न ताम् अतिक्रूरं दण्डं ददामि। कथं दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मं वेत्ति, तादृशं अधर्म्यं कर्म कर्तुं शक्नुयामि? आचार्यः, कर्ता, ज्येष्ठः, राजा, मृतः पिता—एतान् सभायाम् अहं न कदापि निन्देयम्, न च देवतान्। कः स्त्रीप्रियं कर्तुमिच्छन्, धर्मं जानन्, तादृशं पापं, निःसारं कर्म कुर्यात्? श्रुतं हि पुराणेषु, अन्तकाले प्राणीणां बुद्धिः विपर्ययमुपैति; राज्ञा लोके यथा कृतं, तदिदं प्रत्यक्षतां प्राप्तम्। यत् पितरि कृतमतिक्रमं, कोपात्, मोहात्, प्रमादात् वा, तदपि त्वं धर्मं दृष्ट्वा, पुनः प्रतिनिवर्तय। यतः तेन कर्मणा पितुः पतनं भवति, तदेव कर्म पुत्रस्य इति स्मृतम्।” एवं रामस्य धर्मोपदेशः, भरतस्य च धर्मयुक्तं प्रत्युत्तरं, मन्दाकिन्याः तीरे, सान्त्वनया, कृतः।