मृत्युः सह एव पुरुषेण गच्छति, सह तस्य उपविष्टा भवति, दीर्घं मार्गं यत्र सः याति तत्र सह एव निवर्तते। शरीरस्य अङ्गेषु झर्याः सम्प्राप्ताः, केशाः श्वेताः जाताः; मनुष्यः जरया क्लान्तः—तस्मिन् काले किम् अपि कर्तुं शक्नुयात्? जनाः सूर्यस्य उदये हृष्यन्ति, अस्तमये अपि हृष्यन्ति, किन्तु स्वस्य आयुः ह्रासं न अवबुध्यन्ते। ऋतूनां आगमने अपि हर्षं कुर्वन्ति, किन्तु ऋतुपरिवर्तनेन जीवितं क्षीयते। यथा समुद्रे काष्ठयोः एकत्र संगमः, ततः कालक्रमेण तयोः पृथक्करणं भवति, एवं एव भार्याः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च संगच्छन्ति, पश्चात् निश्चितेन कालस्य वियोगं प्राप्नुवन्ति; तेषां वियोगः नूनं अवश्यम्। कश्चन अपि जीवः यथावत् न तिष्ठति, अतः गतस्य शोकः निरर्थकः। यथा मार्गे स्थितः कश्चन पन्थानं गच्छन्तं यात्रिकं दृष्ट्वा वदेत्—'अहं अपि अनुगमिष्यामि' इति, एवं पितामहाः पूर्वजाः च येन मार्गे गताः, सः मार्गः नूनं निश्चितः; तत्र प्राप्ते शोकः किमर्थम्, तस्मात् मार्गात् कोऽपि न विचलति। यदा वयसः ह्रासः जायते, प्राणस्य प्रवाहः प्रतिनिवर्तते न, तदा सुखाय मनः नियोजयेत्, पुत्राः अपि सुखभाजः स्युः। अस्माकं पिता, पृथिव्याः अधिपः, धर्मात्मा, सर्वैः पुण्ययज्ञैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः स्वसेवकान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धनं धर्मेण दत्त्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभैः कर्मभिः, यथेष्टयज्ञैः, उचितदक्षिणाभिः च, राजा दशरथः स्वर्गं प्राप्तवान्। नानायज्ञैः कृतैः, विविधैः भोगैः उपभुक्तैः, दीर्घमायुर्धनं प्राप्त्वा, राजा स्वर्गं गतः। सः दीर्घायुः, सम्यक्भोग्यः, साधुभिः पूजितः, राघव, स्वर्गं गतः, शोक्यः नास्ति। अस्माकं पिता, जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। एवंविधः वा अन्यः वा कश्चन बुद्धिमान्, श्रुत्वा, अधिकप्राज्ञः, एवं न शोचितुम् अर्हति। अनेके दुःखप्रकाराः, विलापः, रोदनं च, बुद्धिमद्भिः सर्वदा परिहर्तव्याः। अतः त्वं शान्तः भव, मा शोचः; नगर्यां तिष्ठ। एवं अस्माकं पिता, इन्द्रियविजयी, वाक्स्रेष्ठः, त्वां उपदिष्टवान्। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियुक्तः, तत्र एव तस्य आज्ञां पालयिष्यामि। तस्य आज्ञां विहाय कर्तुं न उचितम्, रिपुसूदन; सः पिता सदा त्वया पूजनीयः, सः अस्माकं बान्धवः, सः एव पिता। अतः राघव, धर्मे स्थितस्य पितुः वचनं पालयिष्यामि, वनवासं करिष्यामि, यथा तेन अनुमोदितम्। यः परत्रार्थी, सः प्राज्ञः, दयालुः, वृद्धान् शुश्रूषुः च भवेत्, नरश्रेष्ठ। त्वं अपि, नरसिंह, स्वभावानुसारं आचरेः, पितुः दशरथस्य धर्माचरणं श्रुत्वा। एवं पितुः वचनपालनार्थं, अर्थपूर्णं वाक्यं उक्त्वा, महात्मा रामः, धीमान्, कनिष्ठं भ्रातरं क्षणं निःशब्दः अभवत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पंचशततमः सर्गः समाप्तः। एवम् उक्त्वा रामे मौनं उपगते, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्मयुक्तैः वचोभिः अभाषत। 'कः अस्मिन् लोके त्वद्वत् स्यात्, रिपुसूदन? न दुःखं त्वां कम्पयति, न हर्षः प्रमादयति। त्वं ज्येष्ठैः पूज्यसे, संशये तेषां सन्देशं गृह्णासि। यो जीवन् वा मृतः वा, उपस्थितः वा अनुपस्थितः वा, एवं विवेकवान्, सः कस्य दुःखेन विक्रियेत? यो उच्चावचं धर्मं वेत्ति, यथा त्वं नराधिप, सः महदपि दुःखं प्राप्तः न शोचेत्। त्वं सुराणाम् इव स्वभावः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, प्राज्ञः च, राघव। यः सृष्टिप्रलययोः तत्त्वं जानाति, तादृशः गुणसम्पन्नः जनः, अक्लेश्यं दुःखं न प्राप्नुयात्। या मम माता, पापिष्ठा, दुष्टकर्मणा, मम अर्थे, मम अनुपस्थिते, यत् पापं कृतवती, तत् त्वं महात्मन् क्षमस्व। धर्मबन्धनात्, अहम् अपि, तस्याः मातुः, यद्यपि पातकं, तत्र ताम् अतीव दण्डं न ददामि। अहम्, दशरथस्य पुत्रः, शुद्धवंशः, शुद्धकर्मा, धर्मं जानन्, कथं अधर्मं कर्म कर्तुं शक्नुयाम्? आचार्यं, कर्तारं, ज्येष्ठं, राजानं, मृतं पितरं च—एतान् सभायां न कदापि निन्देयम्, न देवताः। कः स्त्रीप्रियार्थी, धर्मं वेत्ति, तादृशं पापं, धिग्दुष्कृतं, अकर्तव्यं कर्म कुर्यात्? इदम् एव प्राचीनं वचनं—मरणकाले प्राणीणां बुद्धिविभ्रमः भवति; यथा राजा लोके अकार्यं कृतवान्, तद् अस्माकं पुरतः प्रत्यक्षीकृतम्। यत् पितुः प्रमादात्, कोपात्, मोहात्, वा यद् अतिक्रमं कृतम्, तद् त्वं, धर्मं दृष्ट्वा, निवर्तय। इति एषा कथा श्लोकानुसारं संस्कृतेन सम्यक् अनुवर्णिता।